Το Λυκόφως της Παράδοσης: Το Ταξίδι του Ζίγκφριντ στον Ρήνο ως Προάγγελος του Μοντερνισμού
Τον Νοέμβριο του 1848, ο Richard Wagner συνέταξε το πρώτο προσχέδιο για τον «Θάνατο του Ζίγκφριντ». Χρειάστηκαν είκοσι έξι χρόνια προκειμένου αυτή η αρχική ιδέα να μετουσιωθεί στην ολοκληρωμένη παρτιτούρα του Götterdämmerung (Το Λυκόφως των Θεών), η οποία ολοκληρώθηκε τελικά στο Bayreuth το 1874. Το οργανικό απόσπασμα που γνωρίζουμε ως Siegfried’s Rhine Journey (Το Ταξίδι του Ζίγκφριντ στον Ρήνο) δεν αποτελεί απλώς μια γέφυρα μεταξύ του Προλόγου και της Πρώτης Πράξης, αλλά μια ιστορική στιγμή όπου η μουσική γλώσσα του 19ου αιώνα αρχίζει να αποσυντίθεται, προετοιμάζοντας το έδαφος για την κλασική μουσική του 20ού αιώνα.
Από τη Σύλληψη στην Πρώτη Εκτέλεση
Η παγκόσμια πρεμιέρα του έργου πραγματοποιήθηκε στις 17 Αυγούστου 1876, στο πλαίσιο της πρώτης πλήρους παρουσίασης της Τετραλογίας «Το Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν». Ο Richard Wagner, λειτουργώντας ως αρχιτέκτονας ενός νέου είδους θεάματος, επέβαλε την απόλυτη συσκότιση στην αίθουσα και την απόκρυψη της ορχήστρας στην «αόρατη τάφρο» (Mystischer Abgrund).
Το Rhine Journey ξεκινά αμέσως μετά τον αποχωρισμό του Ζίγκφριντ από τη Βρουγχίλδη. Ενώ η αυγή (Dawn) ανατέλλει πάνω στον βράχο των Βαλκυριών, ο ήρωας ξεκινά την πορεία του προς το παλάτι των Γκίμπιχουνγκ. Ιστορικά, το κομμάτι αυτό καθιερώθηκε ως αυτόνομο ορχηστρικό έργο στις αίθουσες συναυλιών κυρίως μέσω των διασκευών που ενέκρινε ο ίδιος ο συνθέτης, αλλά και μεταγενέστερων εκδοχών από μαέστρους όπως ο Hans Richter και ο Hermann Zumpe.
Η Μετάβαση στον 20ό Αιώνα: Το Σπάσιμο της Φόρμας
Παρόλο που το Götterdämmerung ανήκει χρονολογικά στον ύστερο ρομαντισμό, η δομή του Rhine Journey εμπεριέχει τα σπέρματα της επανάστασης που θα ακολουθούσε. Η χρήση των καθοδηγητικών μοτίβων (Leitmotifs) εδώ δεν είναι στατική. Ο Βάγκνερ τα παραθέτει με μια τεχνική μετασχηματισμού που θυμίζει έντονα τη μετέπειτα λογική της «διαρκούς παραλλαγής» (developing variation) του Arnold Schoenberg.
Η σύνδεση με την κλασική μουσική του 20ού αιώνα γίνεται σαφής μέσα από την αρμονική αστάθεια. Καθώς ο Ζίγκφριντ απομακρύνεται από τον μύθο και εισέρχεται στον κόσμο των ανθρώπων (και της προδοσίας), η μουσική εγκαταλείπει την καθαρότητα των φυσικών οργάνων της αυγής και βυθίζεται σε περίπλοκες χρωματικές διαδρομές. Αυτή η «απελευθέρωση της διαφωνίας», την οποία ο Schoenberg θα οριστικοποιούσε μερικές δεκαετίες αργότερα, έχει τις ρίζες της ακριβώς σε αυτές τις σελίδες της παρτιτούρας.
Richard Wagner, Friedrich Nietzsche και μια διχασμένη Ευρώπη
Η υποδοχή του έργου το 1876 δίχασε την πνευματική ελίτ της Ευρώπης. Ο Friedrich Nietzsche, που κάποτε υπήρξε ο στενότερος σύμμαχος του Richard Wagner, αφού παρακολούθησε τις πρόβες και την πρεμιέρα , οδηγήθηκε σε οριστική ρήξη με τον τέως φίλο και σύμμαχο στις αντιλήψεις περί αισθητικής. Για τον Nietzsche, η μεγαλομανία της Τετραλογίας και ο τρόπος με τον οποίο το Rhine Journey επιβαλλόταν στον ακροατή, αποτελούσε μια «παρακμή» της γερμανικής κουλτούρας.
Αντιθέτως, η γενιά των συνθετών που θα διαμόρφωναν την κλασική μουσική στις αρχές του 1900, είδε στο Götterdämmerung ένα εργαστήριο νέων δυνατοτήτων. Ο Gustav Mahler και ο Richard Strauss μελέτησαν την ενορχήστρωση του αποσπάσματος, παρατηρώντας πώς ο Richard Wagner χρησιμοποιεί τα χάλκινα πνευστά για να προσδώσει μια σχεδόν μεταλλική, βιομηχανική αίσθηση στην ορμή του ποταμού Ρήνου.
Η υπερβατικότητα της ενορχήστρωσης
Στο Dawn, ο Richard Wagner χρησιμοποιεί μια παλέτα χρωμάτων που ξεφεύγει από τα πρότυπα του Beethoven ή του Brahms. Η χρήση των «Wagner tubas» και η διαστρωμάτωση των εγχόρδων δημιουργούν έναν ήχο που δεν είχε ακουστεί ποτέ πριν. Αυτή η έμφαση στο ηχόχρωμα ως δομικό στοιχείο είναι που συνδέει το έργο με τον Claude Debussy, ο οποίος, παρά την επίσημη κριτική του προς τον Βαγκνερισμό, δανείστηκε στοιχεία από την ορχηστρική ρευστότητα του Rhine Journey για να δημιουργήσει τον δικό του ιμπρεσιονισμό.
Μετά το Götterdämmerung….
Το 1924, ο μαέστρος Arturo Toscanini επέλεξε το Siegfried’s Rhine Journey για να επιδείξει την ακρίβεια της σύγχρονης ορχήστρας, αφαιρώντας τις παραδοσιακές ρομαντικές υπερβολές και αναδεικνύοντας τη γεωμετρική σχεδίαση της παρτιτούρας. Αυτή η προσέγγιση μετέτρεψε το κομμάτι από ένα εικονοπλαστικό ταξίδι σε μια σπουδή πάνω στη φόρμα, ευθυγραμμίζοντάς το με τις αισθητικές αναζητήσεις του μεσοπολέμου.
Η επιρροή του συγκεκριμένου αποσπάσματος εκτείνεται μέχρι τη Σχολή της Βιέννης. Ο Alban Berg, στον «Βόυτσεκ», χρησιμοποιεί μια παρόμοια λογική ορχηστρικών ιντερλουδίων που μεταφέρουν το δράμα από τη μία σκηνή στην άλλη, λειτουργώντας ως σχόλιο πάνω στην ψυχολογική κατάσταση των ηρώων. Η αυγή του Ζίγκφριντ δεν είναι απλώς ένα καιρικό φαινόμενο· είναι η ανάδυση της συνείδησης ενός νέου κόσμου που πρόκειται να συγκρουστεί με την καταστροφή.
Η ιστορική αξία του Rhine Journey έγκειται στο γεγονός ότι αποτελεί μια από τις τελευταίες στιγμές όπου η μουσική πίστευε στην ηρωική της ικανότητα να περιγράψει το σύμπαν. Μετά το Götterdämmerung, η κλασική μουσική 20ού αιώνα θα έπρεπε να διαχειριστεί τα συντρίμμια αυτής της πίστης, χρησιμοποιώντας όμως τα ίδια εργαλεία που ο Richard Wagner τελειοποίησε στις όχθες του Ρήνου.
