Ο Walter Braunfels και η Αναβίωση της Ρομαντικής Πνοής στον Μεσοπόλεμο
Η περίπτωση του Walter Braunfels αποτελεί μία από τις πιο ιδιότυπες διαδρομές στο τοπίο της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα. Ενώ η Ευρώπη του 1940 φλεγόταν και οι αισθητικές τάσεις είχαν ήδη προσπεράσει τον ύστερο ρομαντισμό, αναζητώντας διέξοδο στον δωδεκαφθογγισμό ή τον νεοκλασικισμό, ο Braunfels επέλεξε μια συνειδητή αναδίπλωση προς την εσωτερικότητα. Το Κουιντέτο Εγχόρδων σε Φα μείζονα, έργο 63, που ολοκληρώθηκε το 1945, συνιστά τον καρπό μιας περιόδου αναγκαστικής σιωπής και καλλιτεχνικής απομόνωσης.
Ο δημιουργός, που κάποτε μεσουρανούσε στις γερμανικές σκηνές πλάι στον Richard Strauss και τον Franz Schreker, βρέθηκε στο στόχαστρο του εθνικοσοσιαλιστικού καθεστώτος λόγω της εβραϊκής του καταγωγής. Η απαγόρευση των έργων του το 1933 και η απομάκρυνσή του από τη θέση του διευθυντή της Μουσικής Ακαδημίας της Κολωνίας τον οδήγησαν στις όχθες της λίμνης Κωνσταντίας. Εκεί, μακριά από τη δημοσιότητα, η συνθετική του πένα στράφηκε στη μουσική δωματίου, αναζητώντας μια σύνδεση με την παράδοση των Schubert και Bruckner, χωρίς όμως να υποκύπτει σε μια στείρα παρελθοντολογία.
Το Scherzo ως Αντίστιξη στη Ζοφερή Πραγματικότητα
Το τρίτο μέρος του Κουιντέτου, το Scherzo (Vivaz), αποτυπώνει μια σπάνια ζωτικότητα, αν αναλογιστεί κανείς το χρονικό πλαίσιο της γέννησής του. Η επιλογή της προσθήκης ενός δεύτερου βιολοντσέλου –κατά το πρότυπο του Schubert– προσδίδει στο ηχητικό αποτέλεσμα έναν ιδιαίτερο όγκο στις χαμηλές συχνότητες, διαφοροποιώντας το από τη συνήθη διάταξη με τις δύο βιόλες. Σε αυτό το σημείο της εργογραφίας του, ο Braunfels επιδεικνύει μια αξιοσημείωτη ικανότητα να διαχειρίζεται τα έγχορδα όργανα με τρόπο που θυμίζει ορχηστρική γραφή, διατηρώντας ωστόσο την λεπτότητα της μουσικής δωματίου.
Μετά την άνοδο του ναζισμού, η μουσική του Braunfels χαρακτηρίστηκε ως “εκφυλισμένη” (Entartete Musik). Η απάντηση του συνθέτη δεν ήταν η πολιτική διαμαρτυρία, αλλά η εμμονή στην ομορφιά και την δημιουργικότητα. Το Scherzo στο έργο 63 μοιάζει να αναδύεται από ένα φαντασιακό παρελθόν, όπου ο ρυθμός λειτουργεί ως μέσο επιβίωσης απέναντι στην πνευματική ασφυξία της εποχής.
Η Ιστορική Συγκυρία και η “Εσωτερική Μετανάστευση”
Ο όρος “εσωτερική μετανάστευση” (Innere Emigration) χρησιμοποιήθηκε συχνά για τους καλλιτέχνες που παρέμειναν στη Γερμανία κατά τη διάρκεια του Γ’ Ράιχ, αλλά αρνήθηκαν να ευθυγραμμιστούν με την επίσημη ιδεολογία. Ο Braunfels ανήκει ακριβώς σε αυτή την κατηγορία. Το Κουιντέτο σε Φα μείζονα γράφτηκε ενώ ο πόλεμος πλησίαζε στο τέλος του, σε μια φάση όπου ο συνθέτης δεν γνώριζε αν το έργο του θα ακουγόταν ποτέ ξανά σε συναυλιακή αίθουσα.
Η πρεμιέρα του έργου καθυστέρησε αρκετά, καθώς η μεταπολεμική Γερμανία ήταν προσηλωμένη στην πλήρη ρήξη με το παρελθόν. Η κλασική μουσική του 20ού αιώνα μετά το 1945 κυριαρχήθηκε από την αισθητική του Darmstadt, η οποία αντιμετώπιζε δημιουργούς όπως ο Braunfels ως ξεπερασμένους. Ωστόσο, η ιστορική απόσταση μας επιτρέπει πλέον να δούμε το έργο 63 όχι ως μια οπισθοδρομική σύνθεση, αλλά ως μια πράξη καλλιτεχνικής αντίστασης.
Η Μουσική Ταυτότητα του Braunfels μέσα από το Έγχορδο Κουιντέτο
Στο Scherzo, η χρήση του βιολοντσέλου ως πρωταγωνιστικού στοιχείου προσφέρει μια σκοτεινή αλλά έντονη χροιά. Ο Braunfels, επηρεασμένος από τον καθολικισμό του, ενσωμάτωνε συχνά στα έργα του μια αίσθηση μεταφυσικής αναζήτησης. Παρότι το Scherzo ως είδος τείνει προς το παιγνιώδες, εδώ αποκτά έναν χαρακτήρα σχεδόν τελετουργικό. Οι ιστορικοί μουσικής επισημαίνουν ότι ο συνθέτης σε αυτή την περίοδο της ζωής του είχε αποποιηθεί κάθε επιδίωξη εντυπωσιασμού.
Η επιλογή της Φα μείζονας, μιας τονικότητας που παραδοσιακά συνδέεται με τη φύση και την ηρεμία, έρχεται σε ευθεία αντίθεση με το ταραγμένο περιβάλλον του 1945. Είναι η εποχή που ο Braunfels ολοκληρώνει επίσης τα “Σκηνικά Μετάπλασης” (Szenen aus Leben της Αγίας Ιωάννας), επιβεβαιώνοντας τη στροφή του σε θέματα πίστης και ελπίδας. Το Κουιντέτο Εγχόρδων αποτελεί την κορύφωση αυτής της πορείας στον χώρο της μουσικής δωματίου.
Για δεκαετίες, το όνομα του Braunfels παρέμενε στις υποσημειώσεις της μουσικής ιστορίας. Η αναβίωση του ενδιαφέροντος για το έργο του ξεκίνησε μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όταν η δισκογραφία άρχισε να εξερευνά τη λεγόμενη “χαμένη γενιά” των συνθετών που φιμώθηκαν από τον ναζισμό. Το Κουιντέτο σε Φα μείζονα και ειδικότερα το ζωντανό Scherzo, αναγνωρίζονται πλέον ως δείγματα μιας τέχνης που κατάφερε να διατηρήσει την ακεραιότητά της σε συνθήκες απόλυτης κατάρρευσης.
Οι απόψεις των σύγχρονων μελετητών συγκλίνουν στο ότι ο Braunfels δεν προσπάθησε να πρωτοτυπήσει μέσω της διάλυσης της αρμονίας, αλλά μέσω της εμβάθυνσης σε παραδοσιακά σχήματα. Στο Scherzo του έργου 63, η κλασική μουσική 20ού αιώνα συναντά την κληρονομιά του 19ου, όχι ως μίμηση, αλλά ως μια ύστατη προσπάθεια διάσωσης του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
