Arnold Schoenberg: Η Νύχτα που η Παράδοση Έχασε τον Ύπνο της

Το ημερολόγιο έγραφε 1899. Ο Arnold Schoenberg, ένας αυτοδίδακτος ουσιαστικά μουσικός που έβγαζε τα προς το ζην ενορχηστρώνοντας οπερέτες τρίτης διαλογής, αποσύρεται για τρεις εβδομάδες στην αυστριακή ύπαιθρο. Το αποτέλεσμα αυτής της σύντομης απομόνωσης ήταν το Verklärte Nacht (Εξαϋλωμένη Νύχτα), ένα έργο που έμελλε να λειτουργήσει ως οριακό σημείο ανάμεσα στον 19ο και τον 20ό αιώνα.

Η Γέννηση μιας «Απαγορευμένης» Συμφωνίας Δωματίου

Η δημιουργία του έργου δεν ήταν μια τυχαία καλλιτεχνική αναλαμπή. Ο Arnold Schoenberg βρισκόταν σε μια φάση έντονης προσωπικής αναστάτωσης. Είχε ερωτευτεί παράφορα τη Mathilde Zemlinsky, την αδελφή του δασκάλου και φίλου του, Alexander von Zemlinsky. Αυτή η προσωπική ένταση συνάντησε την πνευματική του ανάγκη να γεφυρώσει δύο κόσμους που τότε θεωρούνταν ασυμβίβαστοι: την αυστηρή δομή του Brahms και την απελευθερωμένη αρμονία του Wagner.

Επέλεξε ως βάση το ομώνυμο ποίημα του Richard Dehmel από τη συλλογή Weib und Welt (Γυναίκα και Κόσμος). Για τα δεδομένα της βιεννέζικης κοινωνίας του 1890, το κείμενο του Dehmel ήταν σοκαριστικό. Μια γυναίκα εξομολογείται στον σύντροφό της, κάτω από το φως του φεγγαριού, ότι είναι έγκυος από έναν άλλον άνδρα που δεν αγαπά. Εκείνος, αντί για την αναμενόμενη οργή ή απόρριψη, απαντά με μια πράξη αποδοχής, δηλώνοντας ότι η αγάπη τους θα μετουσιώσει το παιδί σε δικό του.

Ο Arnold Schoenberg πήρε αυτό το προκλητικό θέμα και το μετέφερε σε ένα σεξτέτο εγχόρδων. Ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία της μουσικής που η «προγραμματική μουσική» (μουσική που περιγράφει μια ιστορία) εισχωρούσε στο ιερό έδαφος της μουσικής δωματίου.

Verklärte Nacht: Η Σύγκρουση

Η πορεία του Verklärte Nacht προς τη σκηνή ήταν κάθε άλλο παρά στρωμένη με ροδοπέταλα. Όταν ο συνθέτης υπέβαλε το έργο στην Επιτροπή της Μουσικής Εταιρείας της Βιέννης (Tonkünstlerverein), η αντίδραση ήταν απορριπτική, σχεδόν ειρωνική. Ένας από τους κριτές δήλωσε χαρακτηριστικά: «Αυτό ακούγεται σαν κάποιος να έχει πασαλείψει το Tristan und Isolde πάνω σε ένα υγρό χειρόγραφο».

Ο πραγματικός λόγος της απόρριψης, ωστόσο, ήταν μια συγκεκριμένη συγχορδία (μια αναστροφή μιας ένατης με την έβδομη στο μπάσο). Η επιτροπή υποστήριξε ότι μια τέτοια συγχορδία «δεν υφίσταται» στα εγχειρίδια αρμονίας, άρα το έργο δεν μπορούσε να εκτελεστεί. Ο Arnold Schoenberg, με το γνωστό του καυστικό χιούμορ, σχολίασε αργότερα: «Προφανώς δεν μπορείς να εκτελέσεις κάτι που δεν υπάρχει».

Η πρεμιέρα δόθηκε τελικά στις 18 Μαρτίου 1902 από το Κουαρτέτο Rosé. Η υποδοχή ήταν επεισοδιακή. Το κοινό της Βιέννης, συνηθισμένο στην ασφάλεια της κλασικής φόρμας, αντέδρασε με σφυρίγματα και φωνές. Η ένταση της γραφής και η τόλμη της αρμονικής εξέλιξης θεωρήθηκαν επιθέσεις κατά της δημόσιας αιδούς και της μουσικής τάξης.

Arnold Schoenberg: Μια Νέα Ηθική της Τέχνης

Γιατί όμως ο Arnold Schoenberg επέλεξε αυτό το μονοπάτι; Το κίνητρό του δεν ήταν η πρόκληση για την πρόκληση. Πίστευε ακράδαντα ότι η τέχνη πρέπει να αντανακλά την αλήθεια της ανθρώπινης εμπειρίας, όσο άβολη κι αν είναι αυτή. Το Verklärte Nacht δεν είναι απλώς μια ερωτική ιστορία. Είναι μια δήλωση για την ικανότητα της τέχνης (και της ανθρωπιάς) να μεταμορφώνει το «λάθος» σε κάτι υψηλό.

Στο έργο αυτό, ο Arnold Schoenberg απέδειξε ότι η παράδοση δεν είναι ένα στατικό μουσείο, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός. Χρησιμοποίησε τις τεχνικές του παρελθόντος για να μιλήσει για το μέλλον. Παρόλο που το έργο παραμένει τονικό (ανήκει στην τονικότητα της Ρε ελάσσονας), η διαρκής κίνηση των φωνών και η αποφυγή των αναμενόμενων καταλήξεων προαναγγέλλουν την πλήρη κατάρρευση του συστήματος που θα ερχόταν δέκα χρόνια αργότερα.

Arnold Schoenberg: Η Ιστορική Δικαίωση

Με την πάροδο των δεκαετιών, το Verklärte Nacht μετατράπηκε από «ανεπιθύμητο» έργο σε ένα από τα πιο αγαπημένα κομμάτια του ρεπερτορίου. Ο ίδιος ο συνθέτης το επεξεργάστηκε δύο φορές για ορχήστρα εγχόρδων (το 1917 και το 1943), δίνοντάς του μια νέα διάσταση και εξασφαλίζοντας την παρουσία του στις μεγάλες αίθουσες συναυλιών.

Ο Dehmel, ο ποιητής, όταν άκουσε το έργο χρόνια μετά την πρεμιέρα, έγραψε στον Schoenberg: «Είχα την πρόθεση να ακολουθήσω τα μοτίβα του κειμένου μου στη μουσική σας, αλλά σύντομα το ξέχασα, καθώς με συνεπήρε η ίδια η μουσική». Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη νίκη του Schoenberg. Κατάφερε να πάρει μια συγκεκριμένη αφήγηση και να την καταστήσει μια καθολική εμπειρία, αποδεικνύοντας ότι η μουσική δεν χρειάζεται λέξεις για να εξηγήσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης.

Το Verklärte Nacht παραμένει ένα συγκλονιστικό, ανεπανάληπτο μουσικό θαύμα. Έτσι ή αλλιώς οι μεγάλες αλλαγές στην ιστορία της τέχνης δεν ξεκινούν από την επιθυμία για καταστροφή, αλλά από τον σεβασμό σε αυτό που προηγήθηκε και το θάρρος να το πάμε ένα βήμα παραπέρα. Είναι η στιγμή που ο Arnold Schoenberg σταμάτησε να είναι ένας απλός συνεχιστής και έγινε ο αρχιτέκτονας μιας νέας εποχής.