Η εύφορη πεδιάδα της ανοησίας
Μια αισθητική αποτίμηση της μετακλασικής εποχής
Υπάρχουν εποχές όπου η τέχνη αναζητά νέα εδάφη· και υπάρχουν εποχές όπου περιφέρεται σε ήδη καλλιεργημένες πεδιάδες, ανακυκλώνοντας το χώμα που άλλοι γόνιμα δούλεψαν. Η δική μας εποχή, τουλάχιστον ως προς την λεγόμενη «κλασική» μουσική, ανήκει δυστυχώς στη δεύτερη κατηγορία. Ζούμε μέσα σε μια εύφορη πεδιάδα ανοησίας, όπου η ευκολία βαφτίζεται πρωτοπορία, η αμηχανία παρουσιάζεται ως βάθος και η έλλειψη μορφικής ευθύνης μεταμφιέζεται σε αισθητικό θάρρος.
Το πρόταγμα αυτού του site είναι σαφές και δεν επιδέχεται διπλωματικών υπεκφυγών. Η κλασική μουσική, ως αυθεντικό ιστορικό και αισθητικό φαινόμενο, ολοκλήρωσε τον κύκλο της μαζί με τον Richard Strauss. Όχι απλώς χρονικά, αλλά οργανικά. Με τον Στράους κλείνει ένας κόσμος όπου η τονικότητα, η μορφή, η δραματουργική σκέψη και η μεταφυσική φιλοδοξία της μουσικής συνιστούν ενιαίο σώμα. Από τον Μάλερ έως τον Σένμπεργκ και τον Μπεργκ, από τον Κορνγκόλντ έως τον Μπάρτοκ, η μουσική του ύστερου 19ου και των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα βιώνει την εσωτερική της κρίση χωρίς να αρνείται την καταγωγή της. Αντιθέτως, την ωθεί στα άκρα, την εκθέτει, την μεταστοιχειώνει.
Μετά τον Στράους, δεν παρατηρούμε μια «εξέλιξη», αλλά μια διάχυση. Η λεγόμενη avant garde, το minimal, το new age και οι ποικίλες υβριδικές εκδοχές τους δεν συγκροτούν νέο κεφάλαιο της κλασικής μουσικής. Αποτελούν, κατά κανόνα, αισθητικά παραρτήματα μιας μεταμοντέρνας κουλτούρας που έχει απολέσει την έννοια της μορφικής ευθύνης. Η επανάληψη λίγων μοτίβων δεν συνιστά μυστικισμό. Η απλοποίηση δεν είναι εξ ορισμού ασκητισμός. Η ηχητική ατμόσφαιρα δεν ταυτίζεται με την δραματική αναγκαιότητα.
Η avant garde, στην ιστορική της στιγμή, υπήρξε ριζοσπαστική πράξη. Όταν όμως η ριζοσπαστικότητα παγιώνεται ως ακαδημαϊκό πρότυπο, μετατρέπεται σε κώδικα χωρίς περιεχόμενο. Το minimal, από την άλλη, συχνά λειτουργεί ως ιδεολογικό άλλοθι της ευκολίας. Η επαναληπτικότητα παρουσιάζεται ως στοχασμός, ενώ στην πραγματικότητα συχνά συγκαλύπτει την αδυναμία δραματικής ανάπτυξης. Το new age, τέλος, προβάλλει μια ψευδοπνευματικότητα η οποία καταναλώνεται ως ηχητικό υπόβαθρο, όχι ως καλλιτεχνικό γεγονός.
Ας είμαστε ακριβείς. Το ζήτημα δεν είναι η χρονολογία, αλλά το αισθητικό ήθος. Ο Σένμπεργκ, ο Μπεργκ και ο Βέμπερν, όσο και αν διέλυσαν την τονική παράδοση, παρέμειναν οργανικά εντός της κλασικής προβληματικής. Η ρήξη τους δεν ήταν επιφανειακή, αλλά υπαρξιακή. Αντιθέτως, μεγάλο μέρος της μεταγενέστερης παραγωγής κινείται είτε σε μια αυτάρεσκη αποδόμηση είτε σε μια παρηγορητική απλούστευση. Στην πρώτη περίπτωση η μουσική γίνεται ιδεολογικό μανιφέστο. Στη δεύτερη, εμπορικό προϊόν.
Η θέση του The20thCenturyClassical.gr δεν είναι νοσταλγική. Δεν εξιδανικεύει το παρελθόν ως μουσείο. Αντιθέτως, αναγνωρίζει ότι η περίοδος περίπου 1890 έως 1960 συνιστά την ύστατη φάση μιας παράδοσης που είχε ακόμη επίγνωση της ιστορικής της συνέχειας. Εκεί η συμφωνική μορφή, η όπερα, το Lied, το κοντσέρτο δεν είναι σχήματα προς αποδόμηση ή διακόσμηση, αλλά πεδία υπαρξιακής διακύβευσης. Εκεί η ορχήστρα δεν λειτουργεί ως ηχητικό εφέ, αλλά ως οργανισμός σκέψης.
Η οριοθέτηση του μουσικού χώρου του site και του streaming μας εδράζεται ακριβώς σε αυτή την πεποίθηση. Δεν φιλοξενούμε ηχητικές ατμόσφαιρες που υποκαθιστούν την μορφή. Δεν υιοθετούμε τον εύκολο εντυπωσιασμό της επιφανειακής πρωτοπορίας. Εστιάζουμε σε συνθέτες και έργα που συνομιλούν με την μεγάλη ευρωπαϊκή παράδοση, ακόμη και όταν την ανατρέπουν. Διότι η ανατροπή χωρίς παράδοση είναι απλώς κενό.
Η «εύφορη πεδιάδα της ανοησίας» δεν είναι απλώς αισθητικό φαινόμενο. Είναι σύμπτωμα πολιτισμικής κόπωσης. Σε μια εποχή που φοβάται την ένταση, η μουσική εξομαλύνεται. Σε μια κοινωνία που αποφεύγει το τραγικό, η αρμονική σύγκρουση υποχωρεί. Σε ένα περιβάλλον άμεσης κατανάλωσης, η ακρόαση χάνει τον χαρακτήρα της πνευματικής άσκησης.
Η δική μας στάση δεν είναι επιθετική από ιδιοτροπία, αλλά κριτική από ευθύνη. Εάν όλα ονομάζονται «κλασικά», τότε ο όρος παύει να σημαίνει οτιδήποτε. Εάν κάθε επανάληψη βαφτίζεται μυστικισμός και κάθε ηχητικό τοπίο θεωρείται συμφωνία, τότε η ιστορική μνήμη ακυρώνεται. Οφείλουμε να διακρίνουμε, να ιεραρχούμε, να επιμένουμε σε κριτήρια.
Η κλασική μουσική, ως ενιαίο πολιτισμικό οικοδόμημα που ξεκινά από τον Μπαχ και φθάνει έως τον Στράους, υπήρξε μια συνεχής συνομιλία με το απόλυτο. Μετά το πέρας αυτής της συνομιλίας, μπορούμε βεβαίως να έχουμε ενδιαφέρουσες ηχητικές πρακτικές, πειραματισμούς, διασταυρώσεις ειδών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οφείλουμε να τα εντάξουμε όλα κάτω από την ίδια ιστορική ομπρέλα.
Το The20thCenturyClassical.gr επιλέγει συνειδητά να σταθεί στην τελευταία μεγάλη κορυφή πριν την διάχυση. Όχι από εμμονή, αλλά από αισθητική συνέπεια. Αν η κλασική μουσική πέθανε μαζί με τον Ρίχαρντ Στράους, τότε το καθήκον μας δεν είναι να προσποιηθούμε ότι ζει μέσα σε ambient υποκατάστατα. Είναι να διατηρήσουμε ζωντανή την μνήμη και την ουσία της, εκεί όπου ακόμη πάλλεται με τραγική αξιοπρέπεια.
Σε μια πεδιάδα όπου όλα ευδοκιμούν χωρίς κριτήριο, η διάκριση είναι πράξη αντίστασης. Και ίσως, τελικώς, η μόνη μορφή αληθινής πίστης προς την μουσική που υπήρξε.
