Apparition: Η Λυρική «Οπτασία» της Μαριώς Φωσκαρίνα-Δαμασκηνού και η Συγκλονιστική Ερμηνεία της Μυρσίνης Μαργαρίτη (Myrsini Margariti)
Στο απέραντο μωσαϊκό της ελληνικής λόγιας μουσικής, υπάρχουν ψηφίδες που παρέμειναν για δεκαετίες καλυμμένες από τη σκόνη της λήθης. Μια τέτοια περίπτωση είναι η Μαριώ Φωσκαρίνα-Δαμασκηνού (1850–1921), μια δημιουργός που έζησε και μεγαλούργησε στο Παρίσι της Belle Époque, υπογράφοντας τα έργα της με το δωρικό και αινιγματικό ψευδώνυμο “Mario”. Η πρόσφατη αναβίωση του έργου της “Apparition” (Οπτασία), μέσα από τον εμβληματικό δίσκο “Greek Muse“ (Irida Classical), αποτελεί ένα πολιτιστικό γεγονός που ξεπερνά τα όρια μιας απλής δισκογραφικής δουλειάς. Είναι ουσιαστικά, μια πράξη ιστορικής δικαιοσύνης, η οποία ολοκληρώνεται ιδανικά μέσα από την εκπληκτική ερμηνεία της υψιφώνου Μυρσίνης Μαργαρίτη.
Μαριώ Φωσκαρίνα Δαμασκηνού
Η Μαριώ Φωσκαρίνα γεννήθηκε σε μια εποχή που η γυναικεία δημιουργικότητα συχνά περιοριζόταν στα στενά όρια του οικιακού περιβάλλοντος. Κόρη του Κερκυραίου διπλωμάτη Νικολάου Δαμασκηνού, βρέθηκε από νωρίς στο Παρίσι, το κέντρο του κόσμου για τις τέχνες. Εκεί, η “Mario” (όπως επέλεξε να αυτοαποκαλείται καλλιτεχνικά) αναδείχθηκε σε μια προσωπικότητα με σπάνια καλλιέργεια. Το γεγονός ότι χρησιμοποιούσε ένα ανδρικό όνομα για να υπογράφει τις συνθέσεις της δεν ήταν τυχαίο. Ήταν μια στρατηγική επιβίωσης και καταξίωσης σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο, όπου μια γυναίκα συνθέτις αντιμετωπιζόταν συχνά ως «ερασιτέχνης».
Η μουσική της, ωστόσο, κάθε άλλο παρά ερασιτεχνική ήταν. Το “Apparition” αποτελεί αδιάψευστο μάρτυρα μιας συνθέτριας που κατείχε απόλυτα τη γλώσσα του γαλλικού ρομαντισμού, μπολιάζοντάς την όμως με μια ιδιαίτερη εσωτερικότητα. Η Μαριώ Φωσκαρίνα-Δαμασκηνού δεν περιοριζόταν στη σύνθεση τραγουδιών· συνέθετε αιθέριες ηχητικές αρχιτεκτονικές, δίνοντας σάρκα και οστά στο άυλο πνεύμα της ποίησης του Lamartine.
Η Ποίηση του Alphonse de Lamartine
Το “Apparition” βασίζεται στην ποίηση του σπουδαίου Γάλλου ρομαντικού Alphonse de Lamartine. Η επιλογή του κειμένου προδίδει το υψηλό πνευματικό επίπεδο της Φωσκαρίνα. Ο Lamartine, με τον μελαγχολικό και μεταφυσικό του λόγο, αναζητά την παρουσία του θείου και του αγαπημένου προσώπου μέσα από το όραμα, την οπτασία.
Η συνθέτις καταφέρνει να «εικονογραφήσει» μουσικά την εύθραυστη φύση της οπτασίας. Η μελωδία δεν επιβάλλεται στον στίχο, αλλά αναδύεται μέσα από αυτόν. Υπάρχει μια αίσθηση αέναης κίνησης, σαν το φως που τρεμοπαίζει, κάτι που απαιτεί από τον ερμηνευτή όχι μόνο τεχνική δεινότητα, αλλά και μια βαθιά κατανόηση της γαλλικής προσωδίας και του ρομαντικού πνεύματος.
Η Μυρσίνη Μαργαρίτη: Μια Ερμηνεία Φωτός και Σκιάς
Εδώ ακριβώς έγκειται η προσφορά της Μυρσίνης Μαργαρίτη. Η διακεκριμένη σοπράνο, με τη διεθνή σταδιοδρομία και την εξειδίκευση τόσο στο μπαρόκ όσο και στο σύγχρονο ρεπερτόριο, αποδεικνύεται η ιδανική «διάμεσος» για να ζωντανέψει η οπτασία της Φωσκαρίνα.
Ηχοχρωματική Παλέτα
Η Myrsini Margariti διαθέτει ένα ηχόχρωμα που χαρακτηρίζεται από διαύγεια και λεπτότητα. Παρατηρούμε πως στο “Apparition”, δεν χρησιμοποιεί τη φωνή της για να επιδείξει τον όγκο της, αλλά για να αναδείξει τις αποχρώσεις του κειμένου. Τα pianissimi της είναι αέρινα, σχεδόν υπερβατικά, δημιουργώντας την αίσθηση ότι η φωνή της δεν έρχεται από τη σκηνή, αλλά από έναν άλλο, πνευματικό χώρο. Η ικανότητά της να ελέγχει τη δυναμική της φωνής της επιτρέπει στο έργο να «αναπνέει», μετατρέποντας κάθε μουσική φράση σε μια μικρή αποκάλυψη.
Η Διάδραση με το Πιάνο
Στην ηχογράφηση του “Greek Muse”, η Myrsini Margariti συμπράττει με την πιανίστα Έφη Αγραφιώτη, την ερευνήτρια που έφερε στο φως αυτά τα έργα. Η μεταξύ τους χημεία είναι υποδειγματική. Το πιάνο της Αγραφιώτη δημιουργεί ένα πλούσιο, ατμοσφαιρικό υπόστρωμα, πάνω στο οποίο η Myrsini Margariti υφαίνει τη μελωδική γραμμή. Δεν πρόκειται για μια τυπική σχέση «σόλο και συνοδείας», αλλά για έναν διάλογο δύο γυναικών που συνομιλούν με τη δημιουργό από το παρελθόν.
“Greek Muse”
Το άρθρο αυτό δεν θα μπορούσε να είναι πλήρες χωρίς αναφορά στο ευρύτερο πλαίσιο του δίσκου “Greek Muse”. Η έκδοση αυτή αποτελεί καρπό πολυετούς έρευνας της Έφης Αγραφιώτη στα αρχεία του Ωδείου Αθηνών και της Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη». Η ανακάλυψη συνθετριών όπως η Μαριώ Φωσκαρίνα, η Ελένη Λαμπίρη ή η Λουκία Ρήγα, αλλάζει την ιστοριογραφία της ελληνικής μουσικής.
Η Myrsini Margariti, ερμηνεύοντας αυτά τα έργα, δίνει σάρκα και οστά στην έρευνα. Το “Apparition” ξεχωρίζει γιατί φέρει μια παγκοσμιότητα. Ακούγοντάς το, αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι Ελληνίδες συνθέτριες της διασποράς δεν ήταν αποκομμένες από τα ευρωπαϊκά ρεύματα, αλλά αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι τους, προσφέροντας μια δική τους, λυρική ματιά.
Μουσικολογική Προσέγγιση της Ερμηνείας
Αν αναλύσουμε τεχνικά την προσέγγιση της Μαργαρίτη, θα δούμε μια υποδειγματική χρήση του legato. Στο “Apparition”, οι φράσεις είναι μακρές και απαιτούν εξαιρετικό έλεγχο της αναπνοής. Η Μαργαρίτη καταφέρνει να διατηρήσει την ένταση χωρίς να καταφεύγει σε περιττά vibrato, διατηρώντας μια καθαρότητα που ταιριάζει απόλυτα στην αισθητική του Lamartine.
Επιπλέον, η άρθρωσή της στα γαλλικά είναι εξαιρετική, επιτρέποντας στον ακροατή να παρακολουθήσει την ποιητική αφήγηση σαν να επρόκειτο για απαγγελία. Η λέξη “Apparition” δεν είναι απλώς ένας τίτλος· μέσα από το στόμα της Μαργαρίτη, γίνεται μια αίσθηση που αιωρείται στον χώρο.
Επιμύθιο: Μια Γέφυρα στον Χρόνο
Η ερμηνεία της Myrsini Margariti στο “Apparition” της Mario Foscarina-Damaschino είναι κάτι περισσότερο από μια επιτυχημένη καλλιτεχνική στιγμή. Είναι μια γέφυρα που συνδέει τον 19ο με τον 21ο αιώνα, τη γαλλική κουλτούρα με την ελληνική ευαισθησία και τη γυναικεία δημιουργικότητα με την απόλυτη ελευθερία της τέχνης.
Η Myrsini Margariti σε κάθε περίπτωση δεν τραγουδά απλώς νότες· ανασταίνει μια ξεχασμένη «μούσα», δίνοντάς της τη θέση που της αξίζει στο πάνθεον της μουσικής ιστορίας. Το “Apparition” θα παραμείνει ως μια καλλιτεχνική βεβαιότητα ότι η ομορφιά, όσο κι αν προσπαθήσει ο χρόνος να την καλύψει, θα βρίσκει πάντα τον τρόπο να αναδύεται, ως οπτασία και ως αλήθεια.
