Pierrot Lunaire: Ο Εξπρεσιονιστικός Εφιάλτης που Άλλαξε τη Μουσική
Όταν ο Arnold Schoenberg παρουσίασε το έργο του Pierrot Lunaire (Ο Φεγγαρίσιος Πιερότος), Op. 21, το 1912 στο Βερολίνο, ο κόσμος της κλασικής μουσικής βρισκόταν σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Το έργο αυτό δεν ήταν απλώς μια σύνθεση· ήταν μια έκρηξη που γκρέμισε τα θεμέλια του παραδοσιακού τονικού συστήματος και εισήγαγε μια νέα, σκοτεινή και συναρπαστική αισθητική: τον Εξπρεσιονισμό.
Φως….περισσότερο Φως
Το έργο βασίζεται σε έναν κύκλο 50 ποιημάτων του Βέλγου συμβολιστή ποιητή Albert Giraud, μεταφρασμένων στα γερμανικά από τον Otto Erich Hartleben. Ο Schoenberg επέλεξε 21 από αυτά τα ποιήματα και τα οργάνωσε σε τρεις ενότητες των επτά.
Ο ήρωας, ο Πιερότος, είναι ο κλασικός παλιάτσος της Commedia dell’arte, αλλά εδώ μεταμορφώνεται σε μια τραγική, σχεδόν ψυχωτική φιγούρα. Μέσα από το έργο, ο Πιερότος παλεύει με την ενοχή, τον έρωτα, τη θρησκεία, τον θάνατο και την τρέλα, όλα κάτω από το χλωμό, απόκοσμο φως του φεγγαριού.
Η Καινοτομία του Sprechstimme
Η πιο ριζοσπαστική πτυχή του Pierrot Lunaire είναι η χρήση της τεχνικής Sprechstimme . Ο Schoenberg ζητά από την ερμηνεύτρια (αρχικά την Albertine Zehme) να μην τραγουδά αλλά ούτε και να μιλά απλώς.
Η φωνή πρέπει να ακολουθεί τον ρυθμό με ακρίβεια.
Το ύψος της νότας υποδεικνύεται, αλλά η φωνή πρέπει να το εγκαταλείπει αμέσως, ανεβαίνοντας ή πέφτοντας.
Το αποτέλεσμα είναι ένας ήχος απόκοσμος, που μοιάζει με παραλήρημα ή ψίθυρο φαντάσματος. Αυτή η τεχνική αποδίδει τέλεια την εσωτερική ταραχή και την ψυχολογική αστάθεια του κεντρικού ήρωα, κάνοντας το έργο να μοιάζει με μια “φωτογραφία” του υποσυνειδήτου.
Αποδόμηση ή Δομή το “Σύνολο Πιερότου”!!!
Μουσικά, το έργο ανήκει στην ατονική περίοδο του συνθέτη, πριν ακόμη αναπτύξει το δωδεκάφθογγο σύστημα. Παρά την έλλειψη παραδοσιακής κλίμακας, ο Schoenberg χρησιμοποιεί αυστηρές αντιστικτικές φόρμες, όπως κανόνες και φούγκες, για να δώσει δομή στο χάος.
Η ενορχήστρωση είναι εξίσου πρωτοποριακή. Το σύνολο αποτελείται από:
- Πιάνο
- Φλάουτο (εναλλάσσεται με πίκολο)
- Κλαρινέτο (εναλλάσσεται με μπάσο κλαρινέτο)
- Βιολί (εναλλάσσεται με βιόλα)
- Βιολοντσέλο
Αυτός ο συνδυασμός οργάνων ονομάστηκε αργότερα “Pierrot Ensemble” και έγινε το πρότυπο για αμέτρητα σύγχρονα μουσικά σύνολα στον 20ό και 21ο αιώνα.
Οι Τρεις Ενότητες: Από τον έρωτα στην παρακμή
Το έργο χωρίζεται σε τρία μέρη, το καθένα με τη δική του ατμόσφαιρα:
Πρώτο Μέρος: Ο Πιερότος μεθά από το φως του φεγγαριού, ονειρεύεται τον έρωτα. Εδώ κυριαρχεί μια αίσθηση παρακμιακού ρομαντισμού.
Δεύτερο Μέρος: Το κλίμα σκοτεινιάζει δραματικά. Η ενοχή, η βλασφημία και ο θάνατος έρχονται στο προσκήνιο. Στο κομμάτι “Nacht” (Νύχτα), γιγάντιες μαύρες πεταλούδες σκοτώνουν τη λάμψη του ήλιου, συμβολίζοντας την κατάθλιψη.
Τρίτο Μέρος: Ο ήρωας επιστρέφει στο Μπέργκαμο, στοιχειωμένος από το παρελθόν του, σε ένα ταξίδι ανάμεσα στη νοσταλγία και τον γκροτέσκο αυτοσαρκασμό.
Pierrot Lunaire ή Η επιτομή της Σύγχρονης Κλασικής Μουσικής
Το Pierrot Lunaire προκάλεσε σοκ στην εποχή του. Κάποιοι κριτικοί το χαρακτήρισαν ως “μουσική για συναισθηματικά ασταθείς”, ενώ άλλοι αναγνώρισαν σε αυτό τη γέννηση μιας νέας εποχής. Ο Igor Stravinsky, αν και μουσικός αντίπαλος του Schoenberg εκείνη την εποχή, χαρακτήρισε το έργο ως το “ηλιακό πλέγμα της σύγχρονης μουσικής”.
Σήμερα, το έργο θεωρείται ορόσημο του μοντερνισμού. Επηρέασε όχι μόνο τη μουσική αλλά και το θέατρο, την ποίηση και τις εικαστικές τέχνες. Η ικανότητα του Schoenberg να μετουσιώνει τον πόνο και την υπαρξιακή αγωνία σε μια τόσο οργανωμένη μουσική δομή παραμένει αξεπέραστη.
“Οι ήχοι εδώ γίνονται σχεδόν ζωικοί, άμεσα συνδεδεμένοι με το συναίσθημα, παρακάμπτοντας τη λογική της μελωδίας.”
Επιμύθιο
Ο Φεγγαρίσιος Πιερότος δεν είναι ένα έργο “εύκολο” για το αυτί. Απαιτεί από τον ακροατή να αφήσει πίσω του την ανάγκη για παραδοσιακή αρμονία και να βυθιστεί σε έναν κόσμο ακατέργαστων συναισθημάτων και συνδηλώσεων. Είναι μια έκφραση αλήθειας, μια ανατομία της ανθρώπινης συνθήκης με όλα της τα αδιέξοδα. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα αριστούργημα της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα.
Κλείνοντας αυτό το άρθρο, θα πρέπει ίσως να υπενθυμίσω ότι, για εμας εδώ στο The20thCenturyClassical.gr και στο The 20th Century Classical Radio, δεν υπάρχει ούτε σαν φάρσα η έννοια του αντικειμενικού-υποκειμενικού, που κάποιοι κάνουν χρήση αυτών των όρων προκειμένου να ορίσουν τί είναι όμορφο και τι όχι (στην Μουσική). Παραταύτα, δεν είναι απλά ότι αγαπάμε τον Arnold Schoenberg, αυτό είναι γνωστό στους ακροατές μας, αλλά παράλληλα αντιπαθούμε σφόδρα τους αναιδείς που ανοητεύουν γράφοντας μπούρδες στο διαδίκτυο!!
