Κλασική μουσική | Κλασική μουσική 20ού αιώνα
Το έτος 1916, ενώ η Ευρώπη βρισκόταν στη δίνη της ολοκληρωτικής σύγκρουσης, ο Wilhelm Stenhammar επέλεξε την απομόνωση στο εξοχικό του στην έπαυλη Björsäter. Εκεί ολοκλήρωσε το Κουαρτέτο Εγχόρδων Αρ. 6 σε ρε ελάσσονα, Op. 35, ένα έργο που έμελλε να αποτελέσει τον επίλογο της ενασχόλησής του με το συγκεκριμένο είδος. Η σύνθεση αυτή δεν ακολουθεί την πεπατημένη του σκανδιναβικού ρομαντισμού, αλλά αντικατοπτρίζει μια στροφή προς μια συνθετική λιτότητα, την οποία ο ίδιος ο συνθέτης χαρακτήριζε ως αναζήτηση της «καθαρής γραμμής».
Ο Wilhelm Stenhammar, διατελώντας καλλιτεχνικός διευθυντής της Συμφωνικής Ορχήστρας του Γκέτεμποργκ, βίωνε μια περίοδο έντονης κόπωσης από τη δημόσια ζωή. Η αλληλογραφία του με τον Carl Nielsen εκείνη την εποχή αποκαλύπτει έναν δημιουργό που αποστρεφόταν τον στόμφο και τις ηχητικές υπερβολές της ύστερης ρομαντικής περιόδου. Το Έκτο Κουαρτέτο γράφτηκε με την επίγνωση ότι ο κόσμος που γνώριζε κατέρρεε.
Το IV. Presto, το τελικό μέρος του έργου, αποτελεί μια από τις πιο ιδιόμορφες σελίδες της σουηδικής μουσικής δημιουργίας των αρχών του 20ού αιώνα. Δεν πρόκειται για μια θριαμβευτική έξοδο, αλλά για μια διαρκή, σχεδόν εμμονική κίνηση, η οποία φέρει τα σημάδια μιας πειθαρχημένης ανησυχίας.
Στοκχόλμη 1918: Κουαρτέτο της Σουηδικής Εταιρείας Μουσικής Δωματίου
Η πρώτη εκτέλεση του έργου δόθηκε στη Στοκχόλμη το 1918 από το Κουαρτέτο της Σουηδικής Εταιρείας Μουσικής Δωματίου. Οι κριτικοί της εποχής, αν και αναγνώρισαν την τεχνική αρτιότητα, εμφανίστηκαν προβληματισμένοι από την έλλειψη της αναμενόμενης λυρικής εκτόνωσης. Ο Stenhammar είχε αφαιρέσει κάθε τι περιττό, εστιάζοντας στη γυμνή δομή.
Στο Presto, η επιλογή της ρε ελάσσονας κλίμακας –μιας κλίμακας φορτισμένης ιστορικά από το Requiem του Mozart έως την 9η Συμφωνία του Beethoven– χρησιμοποιείται εδώ για να υπηρετήσει μια αισθητική που προμηνύει τον νεοκλασικισμό. Η χρήση των εγχόρδων ξεφεύγει από την παράδοση του 19ου αιώνα, υιοθετώντας μια γραφή που βασίζεται στην ταχύτητα και την ακρίβεια των εναλλαγών, χωρίς να επιτρέπει την παύση της έντασης.
Οι απόψεις των ειδικών και η ερμηνευτική παράδοση
Ο Σουηδός μουσικολόγος Bo Wallner, στη βιογραφία του για τον συνθέτη, επισημαίνει ότι το Op. 35 αποτελεί την «ηθική απάντηση» του Wilhelm Stenhammar στις αισθητικές προκλήσεις της εποχής του. Ο συνθέτης, έχοντας μελετήσει εμβριθώς τα τελευταία κουαρτέτα του Beethoven, επεδίωξε στο τελευταίο μέρος μια μορφή ενέργειας που δεν πηγάζει από την ένταση του ήχου, αλλά από την εσωτερική ορμή του ρυθμού.
Οι σύγχρονες ηχογραφήσεις, όπως αυτή του Quartetto Italiano ή του Stenhammar Quartet, υπογραμμίζουν τη δυσκολία διατήρησης της ισορροπίας σε αυτό το Presto. Η πρόκληση για τους μουσικούς έγκειται στην αποφυγή του «ρομαντικού τρόπου» παιξίματος. Ο Stenhammar απαιτούσε από τους μουσικούς μια αίσθηση «αντικειμενικότητας», κάτι που καθιστά το έργο πρόδρομο της αισθητικής που θα κυριαρχούσε τις επόμενες δεκαετίες στην κεντρική Ευρώπη.
Η σχέση με την κλασική μουσική παράδοση και η επιρροή του Jean Sibelius
Αν και ο Wilhelm Stenhammar συχνά ταξινομείται στους συντηρητικούς συνθέτες, το Έκτο Κουαρτέτο αποδεικνύει μια σιωπηλή επανάσταση. Το Presto δεν περιέχει θέματα που «τραγουδιούνται», αλλά μοτίβα που μετασχηματίζονται με ταχύτητα. Η επιρροή του Jean Sibelius είναι εμφανής στην οργάνωση του υλικού, ωστόσο ο Stenhammar διατηρεί μια πιο αυστηρή, σχεδόν αρχαϊκή προσέγγιση στη φόρμα.
Τα ιστορικά δεδομένα δείχνουν ότι ο συνθέτης δεν ήταν ικανοποιημένος με τις αρχικές δοκιμές του έργου, προχωρώντας σε διαρκείς αναθεωρήσεις της δυναμικής στο τελευταίο μέρος. Ήθελε το αποτέλεσμα να ακούγεται σαν ένας ενιαίος παλμός, όπου οι τέσσερις φωνές των οργάνων λειτουργούν ως μια αδιαίρετη μονάδα δράσης.
Χρονολόγιο και Στοιχεία Παραγωγής
- Σύνθεση: 1916 (Björsäter, Σουηδία).
- Πρώτη έκδοση: 1920 (Wilhelm Hansen, Κοπεγχάγη).
- Αφιέρωση: Το έργο δεν φέρει επίσημη αφιέρωση, σε αντίθεση με προηγούμενα κουαρτέτα του, γεγονός που ενισχύει την άποψη περί της εσωστρεφούς φύσης του.
- Διάρκεια IV. Presto: Περίπου 4-5 λεπτά, ανάλογα με την προσέγγιση του τέμπο.
Στην ιστορία της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα, το Κουαρτέτο Αρ. 6 παραμένει ένας σταθμός που ορίζει το τέλος μιας εποχής και την αρχή μιας νέας, πιο λιτής καλλιτεχνικής συνείδησης. Ο Wilhelm Stenhammar, μέσα από το Presto, ξεδιπλώνει μια συνθετική δημιουργία για την ανθεκτικότητα της φόρμας σε περιόδους κρίσης, αποφεύγοντας τις ευκολίες του εντυπωσιασμού και εστιάζοντας στην ουσία της μουσικής κατασκευής.
