Η Ρευστότητα του Νοήματος και η Αισθητική της Συνδήλωσης:
Από τη Χάνελε στη Λόγια Δυτική Μουσική του 20ού Αιώνα
Η ιστορία της δυτικής πνευματικής παραγωγής κατά τον 20ό αιώνα σημαδεύτηκε από μια ριζική αναθεώρηση της σχέσης μεταξύ δημιουργού και δέκτη. Η παραδοσιακή πεποίθηση πως το έργο τέχνης αποτελεί έναν άτυπο φορέα ενός εγγενούς, καθολικού μηνύματος κλονίστηκε συθέμελα, δίνοντας τη θέση της στην παραδοχή πως η αισθητική εμπειρία συνιστά μια αυστηρά προσωπική πράξη αποκωδικοποίησης.
Σε αυτό το πλαίσιο, το έργο του Gerhart Hauptmann, «Η Χάνελε πάει στον Παράδεισο» (Hanneles Himmelfahrt, 1912), δεν αποτελεί μια συνηθισμένη δραματουργική καταγραφή, αλλά ένα σημείο νοηματικής διαφυγής.
Η δικτατορία της Αντικειμενικής Ερμηνείας
Στη νουβέλα του Hauptmann, η συνύπαρξη του ωμού νατουραλισμού με την ονειρική, μεταφυσική ανάταση δεν στοχεύει σε μια διδακτική σύνθεση. Αντιθέτως, εγκαθιδρύει μια περιοχή ρευστότητας. Ο Hauptmann αποποιείται την αυθεντία του αφηγητή που «επεξηγεί»· δεν αποφαίνεται αν η πορεία της ηρωίδας αποτελεί θρησκευτική δικαίωση ή το έσχατο παραλήρημα μιας κατακερματισμένης ύπαρξης.
Αυτή η άρνηση της καθολικής ερμηνείας μετατρέπει το κείμενο σε μια ανοιχτή δομή. Το νόημα δεν προϋπάρχει, αλλά αναδύεται ως συνδήλωση, εξαρτώμενο από το πνευματικό και βιωματικό φορτίο που φέρει ο εκάστοτε αναγνώστης.
Από τον Arnold Schoenberg έως τον Luigi Nono και ακόμα παραπέρα….
Η ανωτέρω λογοτεχνική στάση βρίσκει την απόλυτη αντιστοιχία της στη λόγια μουσική του 20ού αιώνα. Η μετάβαση στην ατονικότητα και η εγκατάλειψη των ιεραρχικών δομών της παραδοσιακής αρμονίας, από τον Arnold Schoenberg έως τον Luigi Nono, σηματοδότησαν το τέλος της μουσικής ως «περιγραφικής» τέχνης.
Η ατονική σύνθεση και το κλασικό τραγούδι της πρωτοπορίας δεν αποτελούν αντικείμενα προς ερμηνεία με την παραδοσιακή έννοια του όρου. Δεν «σημαίνουν» κάτι που μπορεί να μεταφραστεί σε λέξεις, αλλά συνιστούν καλλιτεχνικές αποδόσεις που βιώνονται ως καθαρή εμπειρία.
- Το έργο παύει να είναι ένας κλειστός γρίφος.
- Μετατρέπεται σε μια διαδικασία όπου η αποκωδικοποίηση συμβαίνει στο μυαλό του ακροατή, επενδυμένη με τις προσωπικές του «αποσκευές».
Όπως στη Χάνελε το νόημα είναι ρευστό, έτσι και στη μουσική του Schoenberg η συγκίνηση δεν επιβάλλεται από τον συνθέτη, αλλά παράγεται από τον δέκτη.
Η Αποδόμηση του Ορισμού
Είναι λάθος να επιχειρούμε την απόδοση ενός στατικού ορισμού στη σύγχρονη δημιουργία. Κάθε τέτοια προσπάθεια ευνουχίζει τη δυναμική του έργου, περιορίζοντάς το σε μια μονοσήμαντη αλήθεια που του είναι ξένη. Η αξία αυτής της τέχνης έγκειται ακριβώς στην άρνηση αυτής της ερμηνείας.
Η συνάντηση του Hauptmann με τη μουσική πρωτοπορία δικαιώνεται σε αυτό ακριβώς το σημείο: στην αναγνώριση πως η τέχνη είναι ένας χώρος όπου ο δημιουργός αποσύρεται σιωπηλά, επιτρέποντας στο έργο να συνομιλήσει προσωπικά με τον καθένα. Η Hanneles Himmelfahrt και η δόνηση μιας ατονικής χορδής δεν έχουν εγγενές νόημα· αποκτούν υπόσταση μόνο μέσα από την υποκειμενική πρόσληψη, ως μια πράξη απόλυτης πνευματικής ελευθερίας.
