Η Έβδομη Συμφωνία του Gustav Mahler και η Αυγή του Μοντερνισμού στην Κλασική Μουσική
Η Έβδομη Συμφωνία του Gustav Mahler παραμένει ένα από τα πιο αινιγματικά έργα στο ρεπερτόριο της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα. Η σύνθεσή της, η οποία ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 1905, συμπίπτει με μια περίοδο έντονων αλλαγών στην ευρωπαϊκή τέχνη. Ενώ προηγούμενα έργα του δημιουργού είχαν σαφή προγραμματικά στοιχεία ή εμφανείς φιλοσοφικές προεκτάσεις, το συγκεκριμένο έργο παρουσιάζει μια ιδιόμορφη αυτονομία που ξάφνιασε τους συγχρόνους του. Η πρεμιέρα δόθηκε στην Πράγα στις 19 Σεπτεμβρίου 1908, υπό τη διεύθυνση του ίδιου του συνθέτη, προκαλώντας αμήχανες αντιδράσεις σε κοινό και κριτικούς, οι οποίοι δυσκολεύτηκαν να κατατάξουν το ηχητικό αυτό αποτέλεσμα στα μέχρι τότε γνωστά δεδομένα της συμφωνικής παράδοσης.
Η Ιστορική Συγκυρία και η Γέννηση του Έργου
Η δημιουργική πορεία προς την Έβδομη Συμφωνία ξεκίνησε το καλοκαίρι του 1904 στο Maiernigg της Αυστρίας, όπου ο Mahler διατηρούσε την εξοχική του κατοικία. Τα δύο κεντρικά μέρη, τα οποία φέρουν τον τίτλο Nachtmusik (Νυχτερινή Μουσική), γράφτηκαν πρώτα. Η ολοκλήρωση των υπόλοιπων μερών το επόμενο έτος αποδείχθηκε επίπονη. Ο ίδιος ο συνθέτης αναφέρει σε επιστολές του ότι υπέφερε από δημιουργικό αδιέξοδο, το οποίο λύθηκε ξαφνικά κατά τη διάρκεια μιας βαρκάδας, όταν ο ρυθμός των κουπιών τού έδωσε την αρχική ιδέα για την εισαγωγή του πρώτου μέρους.
Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από τη μετάβαση της κλασικής μουσικής προς τον πρώιμο εξπρεσιονισμό. Ο Mahler, ως διευθυντής της Κρατικής Όπερας της Βιέννης, βρισκόταν στο επίκεντρο των καλλιτεχνικών ζυμώσεων. Παρά την επαγγελματική του επιτυχία, η εσωτερική ανάγκη για ανανέωση της συμφωνικής φόρμας τον οδήγησε στη χρήση ασυνήθιστων μέσων που προανήγγειλαν τις αναζητήσεις της επόμενης γενιάς δημιουργών της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα.
Οι Ενορχηστρωτικές Καινοτομίες και τα Ασυνήθιστα Όργανα
Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα στοιχεία του έργου είναι η εισαγωγή οργάνων που δεν άνηκαν στον παραδοσιακό πυρήνα της συμφωνικής ορχήστρας. Ο Mahler εντάσσει στο ηχητικό σώμα το tenor horn (ένα χάλκινο πνευστό με ιδιαίτερο ηχόχρωμα που κυριαρχεί στην έναρξη), το μαντολίνο και την κιθάρα.
Η χρήση της κιθάρας και του μαντολίνου εντοπίζεται στο τέταρτο μέρος (Nachtmusik II). Η επιλογή αυτή δεν έγινε από ιδιορρυθμία. Αντίθετα, οι ερμηνευτές της εποχής κλήθηκαν να εντάξουν αυτούς τους ήχους σε ένα αυστηρό ακαδημαϊκό πλαίσιο. Αυτή η ανάμειξη λόγιων και λαϊκών στοιχείων αποτελεί βασικό γνώρισμα που διαφοροποιεί την Έβδομη από τις προγενέστερες συμφωνίες του.
Τα πνευστά όργανα, και ιδιαίτερα το tenor horn, αναλαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο, συχνά χρησιμοποιώντας mutes για την αλλοίωση της φυσικής χροιάς τους. Το αποτέλεσμα είναι ένας ήχος που απομακρύνεται από τον ρομαντισμό του 19ου αιώνα και πλησιάζει την αισθητική των αρχών του επόμενου.
Η Πρεμιέρα της 7ης Συμφωνίας του Γκούσταβ Μάλερ στην Πράγα
Η πρώτη ερμηνεία της Έβδομης Συμφωνίας διοργανώθηκε στο πλαίσιο των εορτασμών για το ιωβηλαίο του αυτοκράτορα Φραγκίσκου Ιωσήφ. Η επιλογή της Πράγας αντί της Βιέννης έγινε εν μέρει λόγω των τεταμένων σχέσεων του Μάλερ με το βιεννέζικο καλλιτεχνικό κατεστημένο εκείνη την περίοδο. Στις πρόβες συμμετείχε η Φιλαρμονική Ορχήστρα της Τσεχίας, και η προετοιμασία υπήρξε εξαντλητική, με τον συνθέτη να προβαίνει σε συνεχείς διορθώσεις μέχρι την τελευταία στιγμή.
Στην πρεμιέρα παρευρέθηκαν σημαντικές προσωπικότητες της μουσικής, ανάμεσά τους ο Alban Berg και ο Otto Klemperer. Οι πρώτες κριτικές ήταν διφορούμενες. Ενώ ορισμένοι αναγνώρισαν την τεχνική αρτιότητα της ενορχήστρωσης, πολλοί σχολιαστές εξέφρασαν αμηχανία για τη ριζική αλλαγή ύφους μεταξύ των σκοτεινών νυχτερινών μερών και του πανηγυρικού, σχεδόν ειρωνικού, τελευταίου μέρους (Rondo-Finale). Οι θεωρητικοί της εποχής δυσκολεύτηκαν να εντοπίσουν τον συνεκτικό δεσμό πίσω από αυτή την έντονη αντίθεση, γεγονός που οδήγησε στην προσωρινή περιθωριοποίηση του έργου σε σχέση με την Πέμπτη ή την Έκτη Συμφωνία.
Η Άποψη του Arnold Schoenberg
Μια από τις πιο έγκυρες και ιστορικά καταγεγραμμένες απόψεις για το έργο προέρχεται από τον Arnold Schoenberg. Σε επιστολή του προς τον Mahler μετά την ακρόαση της συμφωνίας στη Βιέννη, ο Schoenberg σημειώνει ότι η Έβδομη ανέτρεψε τις αρχικές του επιφυλάξεις για το έργο του μεγαλύτερου συναδέλφου του. Εντόπισε σε αυτήν μια νέα κατεύθυνση για την κλασική μουσική, τονίζοντας ότι η διαχείριση των ηχοχρωμάτων και η απελευθέρωση των μελωδικών γραμμών άνοιγαν τον δρόμο για τη γέννηση της σύγχρονης μουσικής σκέψης.
Η Σύγχρονη Ιστορική Αποτίμηση
Στην τρέχουσα εποχή, η Έβδομη Συμφωνία εξετάζεται ως κομβικό σημείο για την κατανόηση της εξέλιξης του δημιουργού της. Η αντιπαράθεση των δύο Nachtmusik με τα υπόλοιπα τμήματα δείχνει έναν συνθέτη που βιώνει την κρίση των αξιών της κεντροευρωπαϊκής κουλτούρας των αρχών του 20ού αιώνα και την καταγράφει στο χαρτί.
Οι ερμηνευτές που ανέλαβαν την αναβίωση του έργου κατά το δεύτερο μισό του αιώνα, όπως ο Leonard Bernstein, ανέδειξαν ακριβώς αυτή την αντιφατικότητα ως το κύριο προτέρημά του. Η Έβδομη συμφωνία του Μάλερ παραμένει μια αυθεντική μαρτυρία της εποχής της, αποτυπώνοντας τις αλλαγές που μεταμόρφωσαν την κλασική μουσική 20ού αιώνα.
