Το Τραγικό Καταφύγιο του Gustav Mahler
Η κλασική μουσική του όψιμου 19ου αιώνα και οι απαρχές που διαμόρφωσαν την κλασική μουσική του 20ού αιώνα, φέρουν ανεξίτηλο το στίγμα της προσωπικής οδύνης του Gustav Mahler. Το 1884, ο νεαρός τότε αρχιμουσικός στο Cassel, βρέθηκε δέσμιος ενός ανεκπλήρωτου έρωτα για τη σοπράνο Johanna Richter. Η συναισθηματική αυτή περιδίνηση υπήρξε η γενεσιουργός αιτία για τον κύκλο τραγουδιών Lieder eines fahrenden Gesellen (Τραγούδια ενός οδοιπόρου), με το τέταρτο μέρος, Die zwei blauen Augen von meinem Schatz, να αποτελεί την κορύφωση μιας πορείας προς την εσωτερική παραίτηση.
Από το Cassel στη Βιέννη: Η Βιογραφική Αφετηρία της Σύνθεσης
Ο Gustav Mahler συνέθεσε τους στίχους ο ίδιος, επηρεασμένος από τη συλλογή λαϊκών ποιημάτων Des Knaben Wunderhorn, αλλά προσδίδοντάς τους έναν καθαρά αυτοβιογραφικό χαρακτήρα. Σε επιστολή του προς τον φίλο του Friedrich Löhr, ο συνθέτης περιγράφει την ανάγκη του να μετουσιώσει την απόρριψη σε καλλιτεχνική δημιουργία. Η σύνθεση του τέταρτου τραγουδιού ολοκληρώθηκε αρχικά για φωνή και πιάνο, ενώ η μεταγενέστερη ενορχήστρωση, που ολοκληρώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1890, αποκάλυψε το εύρος της ηχητικής του παλέτας.
Η ιστορική σημασία του συγκεκριμένου έργου εντοπίζεται στο γεγονός ότι ο Mahler δεν αντιμετώπισε τα Lieder ως αυτόνομες μονάδες, αλλά ως σπέρματα για το ευρύτερο συμφωνικό του οικοδόμημα. Το θέμα της πορείας του οδοιπόρου στο Die zwei blauen Augen μεταφέρθηκε αυτούσιο στο τρίτο μέρος της Πρώτης Συμφωνίας του, δημιουργώντας μια γέφυρα μεταξύ του λυρικού τραγουδιού και της μεγάλης κλίμακας ορχηστρικής γραφής.
Η Συμφωνική Μεταγραφή και το Leitmotiv του Θανάτου
Στο Die zwei blauen Augen, ο Mahler χρησιμοποιεί το ρυθμικό σχήμα του εμβατηρίου, όχι όμως ως σύμβολο στρατιωτικής πειθαρχίας, αλλά ως την αργή, σταθερή κίνηση προς τη λήθη. Οι ιστορικοί μουσικής επισημαίνουν ότι η επιλογή της τονικότητας της Μι ελάσσονας, η οποία καταλήγει στην ύφεση μείζονα, υποδηλώνει μια μετατόπιση από τον πόνο στην γαλήνη του ύπνου ή του θανάτου.
Η χρήση της άρπας και των ξύλινων πνευστών προσδίδει μια απόκοσμη χροιά, η οποία διαφοροποιείται από τον γερμανικό ρομαντισμό των προκατόχων του. Ο Mahler εισάγει εδώ την έννοια της «ειρωνείας της φύσης»· ενώ ο οδοιπόρος θρηνεί κάτω από μια φιλύρα, το περιβάλλον παραμένει ατάραχο. Η φιλύρα (Lindenbaum), σταθερό σύμβολο στη γερμανική παράδοση από την εποχή του Schubert, μετατρέπεται στα χέρια του Mahler σε έναν τόπο όπου οι αναμνήσεις σβήνουν.
Η πρεμιέρα του πλήρους κύκλου πραγματοποιήθηκε στο Βερολίνο το 1896, με τον ίδιο τον Gustav Mahler στο πόντιουμ και τον βαρύτονο Anton Sistermans. Οι κριτικοί της εποχής βρέθηκαν σε αμηχανία απέναντι στην τόλμη της ενορχήστρωσης. Η μετάβαση από το προσωπικό δράμα στην καθολική υπαρξιακή αναζήτηση, όπως αυτή εκφράζεται στο κλείσιμο του Die zwei blauen Augen, θεωρήθηκε από ορισμένους σύγχρονούς του ως υπερβολικά σκοτεινή για το είδος του Lied.
Παρά ταύτα, η ιστορία δικαίωσε την επιλογή του συνθέτη να διατηρήσει την απλότητα της λαϊκής μελωδίας μέσα σε ένα σύνθετο ορχηστρικό περιβάλλον. Το έργο αυτό αποτέλεσε το πρόπλασμα για την κλασική μουσική του 20ού αιώνα, καθώς προανήγγειλε τη χρήση της μουσικής ως οιονεί ψυχαναλυτικού εργαλείου. Ο Mahler, μέσα από την καταγραφή της δικής του περιπλάνησης, καθιέρωσε τον τύπο του «αιώνιου οδοιπόρου» που αναζητά την πατρίδα του σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία.
Η Φιλύρα ως Σύμβολο Λήθης στην Ιστορική Προοπτική
Στο κείμενο του τραγουδιού, η στιγμή που ο ήρωας αποκοιμιέται κάτω από το δέντρο, καλυμμένος από τα άνθη του, αποτελεί μια από τις πιο φορτισμένες στιγμές της εργογραφίας του Gustav Mahler. Ιστορικά, η σκηνή αυτή αντικατοπτρίζει την επιθυμία του καλλιτέχνη να δραπετεύσει από την πίεση της βιεννέζικης κοινωνίας και των επαγγελματικών του υποχρεώσεων στην Όπερα. Η στροφή προς το εσωτερικό τοπίο, μακριά από τα «δύο γαλάζια μάτια» που τον πλήγωσαν, σηματοδοτεί την αρχή της ωριμότητάς του.
Η επιρροή του Die zwei blauen Augen εκτείνεται πέρα από τον Mahler. Συνθέτες της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης, όπως ο Alban Berg, μελέτησαν την δωρικότητα των μέσων και την εκφραστική δυναμική αυτού του μέρους. Η ικανότητα του Mahler να αποδίδει το τέλος μιας ελπίδας με τόσο λιτό αλλά και αρχοντικό τρόπο, παρέμεινε σημείο αναφοράς για τη μετέπειτα εξέλιξη της φωνητικής μουσικής.
Η Μουσική ως προθετικότητα, η Πρώτη Συμφωνία
Είναι βέβαιο πως ο Gustav Mahler θεωρούσε το συγκεκριμένο Lied ως το συναισθηματικό κλειδί της Πρώτης του Συμφωνίας. Στο πένθιμο εμβατήριο της Συμφωνίας (τρίτο μέρος), το θέμα του Die zwei blauen Augen εμφανίζεται ως μια οπτασία γαλήνης μέσα στο γκροτέσκο περιβάλλον του Frère Jacques. Η ιστορική έρευνα υποδεικνύει ότι ο Mahler προχώρησε σε αυτή την αυτοαναφορά όχι από έλλειψη νέων ιδεών, αλλά από την επιθυμία να προσφέρει μια λύση στο δράμα που είχε ξεκινήσει με τα τραγούδια.
Στο Lied, ο οδοιπόρος λέει: «Όλα ήταν πάλι καλά, ναι, όλα ήταν καλά: η αγάπη και ο πόνος, ο κόσμος και τα όνειρα». Αυτή η φράση αποτελεί τον πυρήνα της κοσμοθεωρίας του. Η αποδοχή της δυαδικότητας της ύπαρξης, όπου η ομορφιά και ο θάνατος συνυπάρχουν, είναι το στοιχείο που καθιστά το έργο διαχρονικό.
Η Παρακαταθήκη: Lieder eines fahrenden Gesellen
Το τέταρτο μέρος των Lieder eines fahrenden Gesellen παραμένει στις προτιμήσεις των ερμηνευτών για την καθαρότητα της γραμμής του. Η ιστορική του διαχρονικότητα έγκειται κυρίως στην ισορροπία μεταξύ της υποκειμενικής εμπειρίας και της αντικειμενικής μουσικής δημιουργίας. Ο Mahler κατάφερε να απομονώσει μια στιγμή προσωπικής ήττας και να την μετατρέψει σε ένα ιστορικό τεκμήριο της μετάβασης από τον Ρομαντισμό στον Μοντερνισμό.
Η μελέτη των χειρογράφων αποκαλύπτει τις συνεχείς διορθώσεις του συνθέτη στις δυναμικές και τις ενδείξεις τέμπο, γεγονός που αποκαλύπτει την εμμονή του με την ακρίβεια της μετάδοσης του νοήματος. Το Die zwei blauen Augen δεν είναι ένας αποχαιρετισμός σε έναν έρωτα, αλλά ένας αποχαιρετισμός σε μια ολόκληρη εποχή βεβαιοτήτων, ανοίγοντας τον δρόμο για την υπαρξιακή αγωνία που θα χαρακτήριζε τον επόμενο αιώνα.
