Alexander von Zemlinsky: Η μετάβαση από τον Brahms στον καινούργιο αιώνα μέσα από το op. 5

Η Βιέννη των τελευταίων ετών του 19ου αιώνα αποτελούσε ένα μωσαϊκό αντιθέσεων, όπου η συντηρητική παράδοση συγκρουόταν με την ανάγκη για μια νέα αισθητική γλώσσα. Σε αυτό το περιβάλλον, ο Alexander von Zemlinsky κατείχε μια θέση κεντρική, αν και συχνά επισκιαζόταν από την παρουσία του Mahler ή την επαναστατικότητα του μαθητή και γαμπρού του, Arnold Schoenberg. Το έτος 1896 αποτελεί ορόσημο για τη δημιουργική του πορεία, καθώς είναι η χρονιά που ολοκληρώνεται το σύνολο των τραγουδιών που απαρτίζουν το Opus 5.

Η εκδοτική αφετηρία και το πλαίσιο της εποχής

Η έκδοση του Opus 5 από τον οίκο Simrock δεν ήταν μια τυχαία κίνηση. Ο εκδότης Fritz Simrock ήταν στενά συνδεδεμένος με τον Johannes Brahms, ο οποίος είχε ήδη διακρίνει το ταλέντο του νεαρού Zemlinsky. Η επιλογή του Zemlinsky να ασχοληθεί με τη φόρμα του Lied – Κλασικό Τραγούδι (τραγούδι για φωνή και πιάνο) αντανακλούσε την επιθυμία του να αναμετρηθεί με ένα είδος που θεωρούνταν η λυδία λίθος για κάθε Γερμανό συνθέτη της εποχής.

Το τραγούδι “Schlaf nur ein”, το πρώτο του κύκλου, βασίζεται σε ποίηση του Paul Heyse. Ο Heyse, ένας από τους πλέον δημοφιλείς λογοτέχνες της περιόδου και μετέπειτα νομπελίστας, παρείχε στον Zemlinsky το κατάλληλο υπόστρωμα για να πειραματιστεί με τις τονικές μεταβάσεις, χωρίς όμως να αποκοπεί από τη μελωδική γραμμή που απαιτούσε το κοινό της Βιέννης.

Η σχέση με τον Brahms και η αναγνώριση

Είναι ιστορικά καταγεγραμμένο πως ο Brahms, λίγο πριν τον θάνατό του, μελέτησε τα χειρόγραφα των έργων του Zemlinsky. Η επιρροή του ηλικιωμένου δασκάλου είναι εμφανής στη δομή του “Schlaf nur ein“.

Ο Zemlinsky, ωστόσο, απέφευγε τη στείρα αντιγραφή. Στο Opus 5, διακρίνεται μια τάση προς τον χρωματικισμό που προμηνύει τις εξελίξεις της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα. Η επιλογή των στίχων του Heyse (“Κοιμήσου μόνο, κοιμήσου”) υποδηλώνει μια στροφή προς τον εσωτερισμό, μακριά από τα επικά ή βουκολικά θέματα που κυριαρχούσαν στις αρχές του 19ου αιώνα.

Η σύνδεση με τον κύκλο της Βιέννης

Κατά την περίοδο σύνθεσης του “Schlaf nur ein”, ο Zemlinsky ίδρυσε τη μουσική εταιρεία Polyhymnia. Εκεί γνώρισε τον Arnold Schoenberg, τον άνθρωπο που θα άλλαζε την πορεία της μουσικής ιστορίας. Οι συζητήσεις τους γύρω από το Opus 5 και τα Lieder εκείνης της περιόδου καταδεικνύουν πως ο Zemlinsky λειτουργούσε ως γέφυρα. Ενώ ο ίδιος παρέμενε πιστός στην τονικότητα, οι αρμονικές του επιλογές στο συγκεκριμένο τραγούδι άνοιγαν την πόρτα σε αυτό που αργότερα ονομάστηκε “χειραφέτηση της διαφωνίας”.

Στις βιεννέζικες αίθουσες συναυλιών, το Opus 5 αντιμετωπίστηκε ως μια αναφορά τεχνικής αρτιότητας. Ο Zemlinsky δεν χρειαζόταν να αποδείξει τη γνώση του στην αντιστικτική γραφή· το “Schlaf nur ein” επιβεβαίωνε πως ένας συνθέτης μπορούσε να είναι ταυτόχρονα σύγχρονος και προσβάσιμος, διατηρώντας την διαχείριση των μέσων που απαιτεί η μικρή φόρμα.

Οι κριτικές της εποχής, αν και συχνά φειδωλές απέναντι σε νέους συνθέτες, αναγνώρισαν στον Zemlinsky μια ιδιαιτερότητα στον τρόπο που διαχειριζόταν τη φωνητική έκταση. Το “Schlaf nur ein” απαιτεί από τον ερμηνευτή έναν έλεγχο που ξεπερνά την απλή ανάγνωση της παρτιτούρας. Η ιστορική σημασία του έργου έγκειται και στο γεγονός ότι αποτελεί ένα από τα τελευταία δείγματα μιας σχολής που έδυε, λίγο πριν την έλευση του εξπρεσιονισμού.

Η Alma Mahler, η οποία υπήρξε μαθήτρια του Zemlinsky εκείνη την περίοδο, αναφέρει στο ημερολόγιο της την αφοσίωση του συνθέτη στη λεπτομέρεια του κειμένου. Η επιλογή του “Schlaf nur ein” δεν υπήρξε τυχαία· ο θάνατος και ο ύπνος ήταν κεντρικά θέματα στη βιεννέζικη διανόηση (ας μην ξεχνάμε την παράλληλη άνοδο της ψυχανάλυσης του Freud).

Τεχνικά χαρακτηριστικά και εκδοτικές λεπτομέρειες

Το Opus 5 περιλαμβάνει οκτώ τραγούδια, με το “Schlaf nur ein” να θέτει τον τόνο για όλο τον κύκλο. Η πρώτη δημόσια παρουσίαση αυτών των έργων συνέβαλε στο να εδραιωθεί ο Zemlinsky ως ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους της κλασικής μουσικής 20ού αιώνα.

• Συνθέτης: Alexander von Zemlinsky
• Έργο: Lieder, op. 5
• Έτος σύνθεσης: 1895-1896
• Ποιητής: Paul Heyse
• Εκδότης: Simrock (Βερολίνο)

Η γραφή του Zemlinsky στο πιάνο στο “Schlaf nur ein” χαρακτηρίζεται από μια διαρκή κίνηση, η οποία σταματά μόνο όταν το κείμενο το επιβάλλει, δημιουργώντας μια αίσθηση ακινησίας που ήταν πρωτοποριακή για τα δεδομένα του 1896. Πρόκειται ουσιαστικά για μια απλή μελωδία, ωστόσο με μια ιδιαίτερη δομή όπου κάθε φθόγγος έχει τη δική του ιστορική αιτιολόγηση.

Η εξέλιξη της φόρμας του Lied στον Zemlinsky

Μελετώντας την πορεία του συνθέτη, το Opus 5 τοποθετείται ανάμεσα στα πρώιμα έργα του, που σε κάθε περίπτωση είναι έντονα επηρεασμένα από τον Schumann, και στα μεταγενέστερα “Maeterlinck Lieder”, όπου ο ιμπρεσιονισμός αρχίζει να εισχωρεί στη μουσική του. Το “Schlaf nur ein” είναι η στιγμή της απόλυτης ισορροπίας. Η ιστορία της κλασικής μουσικής συχνά προσπερνά τέτοια έργα αναζητώντας τα μεγάλα συμφωνικά ξεσπάσματα, όμως η ουσία της μετάβασης στον μοντερνισμό βρίσκεται ακριβώς σε αυτές τις μικρές, σχεδόν αέρινες συνθέσεις.

Η εμμονή στην καθαρότητα της γραμμής δείχνουν έναν συνθέτη που γνώριζε καλά πως ο αιώνας που ερχόταν θα απαιτούσε ευρηματικότητα και όχι εντυπωσιασμό. Ο Zemlinsky, μέσα από τη συνεργασία του με τον Simrock και την υποστήριξη του Brahms, κατάφερε να καταγράψει στο “Schlaf nur ein” τον παλμό μιας Βιέννης που άλλαζε οριστικά.