Από τους Τραγικούς στην σύγχρονη Όπερα
Ο Υπαρξιακός δεσμός ως αφήγημα και ως αναγκαιότητα
Η σχέση ανάμεσα στην αρχαία ελληνική τραγωδία και τη σύγχρονη όπερα αποτελεί ένα από τα πλέον γόνιμα και διαχρονικά ζητήματα της ιστορίας της μουσικής και της αισθητικής του θεάτρου. Η όπερα, ήδη από τη γένεσή της στα τέλη του 16ου αιώνα, δεν προσέγγισε την αρχαία τραγωδία απλώς ως πηγή θεματολογίας, αλλά ως ένα ιδεώδες ενιαίας δραματικής έκφρασης, στο οποίο ο λόγος, η μουσική και η κίνηση συνυπάρχουν οργανικά. Παρότι δεν υφίσταται άμεση μουσική συνέχεια, δεδομένου ότι η αρχαία τραγωδία δεν μας έχει παραδοθεί με ολοκληρωμένη μουσική σημειογραφία, η σχέση μεταξύ των δύο ειδών παραμένει σταθερή, ουσιώδης και αισθητικά καθοριστική.
Η αρχαία τραγωδία συνιστούσε ένα σύνθετο και πολυδιάστατο θεατρικό γεγονός. Ο ποιητικός λόγος, η μελωδία, ο ρυθμός και ο χορός συγκροτούσαν ένα ενιαίο δραματικό σύνολο, στο οποίο ο χορός κατείχε κεντρική θέση. Δεν λειτουργούσε μόνο ως αφηγηματικό ή σχολιαστικό στοιχείο, αλλά ως συλλογική συνείδηση που μεσολαβούσε ανάμεσα στη σκηνική δράση και το κοινό. Αυτή η διαλεκτική ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό, χαρακτηριστική της τραγωδίας, επηρέασε καθοριστικά τη δραματουργία της όπερας, ιδίως ως προς τη χρήση της χορωδίας και τη μουσική άρθρωση της δράσης.
Η γένεση της όπερας στην Ιταλία της Αναγέννησης συνοδεύτηκε από μια έντονη θεωρητική επιδίωξη αναβίωσης του αρχαίου ελληνικού δράματος. Οι πρώιμοι συνθέτες και θεωρητικοί της όπερας πίστευαν ότι επιχειρούν να αποκαταστήσουν την ενότητα λόγου και μουσικής, θεωρώντας ότι αυτή αποτελούσε το θεμέλιο της αρχαίας τραγωδίας. Παρότι η σύγχρονη ιστοριογραφία έχει καταδείξει ότι η όπερα προέκυψε από τη συνάντηση ποικίλων μουσικών και θεατρικών πρακτικών της εποχής, η αναφορά στο αρχαίο δράμα λειτούργησε ως ιδεολογικό και αισθητικό πρότυπο, προσδίδοντας στο νέο είδος φιλοσοφική νομιμοποίηση.
Η διαχρονική αυτή σχέση αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη νεότερη και σύγχρονη όπερα, όπου το αρχαίο δράμα επανέρχεται όχι ως αρχαιοπρεπές πρότυπο, αλλά ως ζωντανή δραματική ύλη, ικανή να εκφράσει τις υπαρξιακές, ψυχολογικές και κοινωνικές εντάσεις της νεωτερικότητας. Ένα από τα πλέον εμβληματικά παραδείγματα αυτής της δημιουργικής επανερμηνείας είναι η σύγκριση ανάμεσα στην Ηλέκτρα του Σοφοκλή και την όπερα Elektra του Richard Strauss.
Στην τραγωδία του Σοφοκλή, η Ηλέκτρα ενσαρκώνει την αδιάλλακτη προσήλωση στη μνήμη και στην ηθική επιταγή της εκδίκησης. Ο λόγος της χαρακτηρίζεται από αυστηρότητα και τελετουργική λιτότητα, ενώ ο χορός λειτουργεί ως σταθερός άξονας ηθικής και συναισθηματικής ισορροπίας. Η τραγική οικονομία του έργου στηρίζεται στο μέτρο, στη σαφήνεια των χαρακτήρων και στην αίσθηση μιας κοσμικής δικαιοσύνης που, έστω και μέσω της βίας, αποκαθίσταται.
Στην όπερα του Richard Strauss, η ίδια μυθολογική ύλη μετασχηματίζεται ριζικά μέσα από τη μουσική γλώσσα του πρώιμου μοντερνισμού. Η Elektra (1909), σε λιμπρέτο του Hugo von Hofmannsthal, διατηρεί τον βασικό δραματικό πυρήνα της σοφόκλειας τραγωδίας, αλλά μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την ηθική τάξη στην ψυχολογική αποσύνθεση. Η ορχήστρα αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο, λειτουργώντας ως ηχητική προβολή του εσωτερικού κόσμου της ηρωίδας, ενώ η ακραία αρμονική ένταση και η πυκνή υφή του ήχου αντικαθιστούν το αρχαίο μέτρο με μια σύγχρονη μορφή τραγικής έκφρασης.
Η αντιπαραβολή των δύο έργων αναδεικνύει με σαφήνεια τη διαρκή εξάρτηση της όπερας από την αρχαία τραγωδία, όχι ως παρελθόν προς μίμηση, αλλά ως αφετηρία δημιουργικού μετασχηματισμού. Η τραγική μορφή, η σύγκρουση ανάμεσα στο άτομο και το αναπόδραστο, καθώς και η οργανική σύνδεση μουσικής και δράσης παραμένουν θεμελιώδη στοιχεία, ικανά να επανερμηνεύονται σύμφωνα με τις αισθητικές και ιδεολογικές ανάγκες κάθε εποχής.
Εν τέλει, η σχέση αρχαίας τραγωδίας και σύγχρονης όπερας δεν είναι γραμμική αλλά διαλεκτική. Κάθε επιστροφή στο αρχαίο δράμα ανανεώνει τη σημασία του και ταυτόχρονα επιβεβαιώνει ότι η όπερα, ακόμη και στις πιο ριζοσπαστικές της εκφάνσεις, εξακολουθεί να αντλεί τη δραματική της ισχύ από το ελληνικό τραγικό πρότυπο. Η Ηλέκτρα του Σοφοκλή και η Elektra του Strauss αποτελούν ένα εμβληματικό ζεύγος, που καταδεικνύει ότι η αρχαία τραγωδία δεν ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν, αλλά συνεχίζει να διαμορφώνει τον πυρήνα της σύγχρονης μουσικοθεατρικής δημιουργίας.
Από τον Strauss στον μουσικό μοντερνισμό
Η Elektra του Richard Strauss δεν αποτελεί μόνο τομή στην ιστορία της όπερας, αλλά και αφετηρία για τη βαθύτερη εμπλοκή του μουσικού μοντερνισμού με την τραγική παράδοση. Μέσα από την ακραία ψυχολογική ένταση, την αποδόμηση του τονικού κέντρου και τη δραματουργική αυτονομία της ορχήστρας, ο Strauss ανοίγει τον δρόμο προς μια νέα αντίληψη του τραγικού, η οποία θα βρει ακόμη ριζοσπαστικότερη έκφραση στα έργα του Arnold Schönberg και του Alban Berg. Στην Erwartung και το Moses und Aron του Schönberg, καθώς και στα Wozzeck και Lulu του Berg, η τραγωδία αποσπάται από τον μυθολογικό της μανδύα και μεταφέρεται στο εσωτερικό τοπίο του σύγχρονου ανθρώπου, διατηρώντας ωστόσο τον θεμελιώδη της πυρήνα: τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη συνείδηση και σε μια αμείλικτη, υπερ-προσωπική αναγκαιότητα. Έτσι, η αρχαία τραγωδία, μέσω της όπερας, δεν επιβιώνει απλώς στον 20ό αιώνα, αλλά μετασχηματίζεται σε καίριο εργαλείο κατανόησης της νεωτερικής εμπειρίας, επιβεβαιώνοντας ότι ο τραγικός λόγος παραμένει ένας από τους ισχυρότερους τρόπους με τους οποίους η μουσική συλλαμβάνει και εκφράζει την ανθρώπινη συνθήκη.
