Ανατέμνοντας το «Kennt Ihr den Sturm» του Franz Schreker
Στις αρχές του 20ού αιώνα, καθώς η μουσική Βιέννη στροβιλιζόταν μεταξύ της ύστερης Ρομαντικής πληθωρικότητας και της αναδυόμενης έκφρασης, ο Franz Schreker (1878–1934) αναδείχθηκε ως μία από τις πλέον λαμπρές και, τελικά, τραγικά παραγκωνισμένες φυσιογνωμίες της εποχής. Γνωστός κυρίως για τις οπερατικές του δημιουργίες με την πλούσια ενορχήστρωση και τη φροϋδική θεματολογία, ο Schreker άφησε επίσης πίσω του ένα σώμα Lieder (τραγούδια για φωνή και πιάνο) που αποκαλύπτει μια πιο προσωπική, βαθιά ευαίσθητη πλευρά του.
Μέσα σε αυτά τα πρώιμα έργα, ξεχωρίζει η σειρά τραγουδιών «Mutterlieder», ένα συγκλονιστικό σύνολο που βασίζεται σε ποίηση της Mia Holm (1845–1912) και πραγματεύεται το δυσκολότερο θέμα: τον θάνατο ενός παιδιού. Το δεύτερο τραγούδι αυτής της σειράς, το «Kennt Ihr den Sturm» (Γνωρίζετε την Καταιγίδα;), όπως αποτυπώνεται στην εξαιρετική ερμηνεία της μέτζο-σοπράνο Hermine Haselböck και του πιανίστα Russell Ryan, αποτελεί ένα κορυφαίο σημείο δημιουργικής έντασης και μουσικού δράματος.
Κλασική Μουσική, Λυρικό Τραγούδι: Έκφραση και Δραματουργία
Το «Kennt Ihr den Sturm» (γνωστό και ως το δεύτερο από τα 5 Lieder) δεν είναι ένα τυπικό λυρικό τραγούδι. Είναι, αντίθετα, μια συμπυκνωμένη σκηνή θλίψης και απόγνωσης. Η μουσική του Schreker εδώ προδίδει τις ρίζες της στον Βάγκνερ και τον ύστερο Ρομαντισμό, αλλά ταυτόχρονα διαπνέεται από μια νευρώδη, εξπρεσιονιστική αίσθηση που προαναγγέλλει την ωριμότερη φωνή του συνθέτη.
Η έναρξη του τραγουδιού είναι άμεση και θυελλώδης. Το πιάνο, στα χέρια του Russell Ryan, δεν περιορίζεται σε έναν συμβατικό ρόλο ύπαρξης, αντιθέτως δημιουργεί έναν ιδιαίτερο δραματουργικό ρόλο, δημιουργώντας μια καταιγιστική ατμόσφαιρα. Οι επαναλαμβανόμενες, ασταθείς συγχορδίες και οι διαρκείς αρμονικές μετατοπίσεις στο πιάνο συμβολίζουν τόσο την εξωτερική διακύμανση όσο και την εσωτερική σύγκρουση, τον σπαραγμό της μητέρας. Η χρήση της Ντο ελάσσονας τονίζει τη σκοτεινή, θρηνητική διάθεση, θυμίζοντας ίσως το κλίμα του «Der Fliegende Holländer» του Βάγκνερ, όπως έχουν παρατηρήσει μελετητές.
Η Ερμηνεία: Φωνή και Ψυχή
Το κείμενο ρωτά: «Kennt Ihr den Sturm… der meine Seele stündlich überschwillt?» (Γνωρίζετε την καταιγίδα… που κατακλύζει την ψυχή μου κάθε ώρα;).
Η Haselböck αποδίδει αυτή την ερώτηση όχι ως μια απλή απορία, αλλά ως μια οδυνηρή κραυγή, μία σχεδόν υστερική εξομολόγηση, όπως έχει περιγραφεί. Χρησιμοποιεί το εύρος και την ένταση της φωνής της για να περιγράψει την κατάρρευση της μητέρας, η οποία φτάνει στο σημείο να ζηλεύει τον γαλήνιο, βαθύ ύπνο του νεκρού παιδιού της, ευχόμενη να μπορούσε να κοιμηθεί κι αυτή τόσο βαθιά, μακριά από τον αιώνιο πόνο. Αυτή η «ψυχολογική» προσέγγιση είναι απόλυτα σύμφωνη με το κλίμα της Βιέννης του fin de siècle και τις επιρροές του Φρόυντ, που τόσο σημάδεψαν την οπερατική γραφή του Schreker.
Ο Russell Ryan στο πιάνο λειτουργεί ως η κινητήρια δύναμη του δράματος. Η συνοδεία του δεν είναι καθόλου διακριτική, μάλλον θυελλώδης και πυκνή, διατηρώντας την ένταση σε όλη τη διάρκεια του σύντομου, αλλά συγκλονιστικού τραγουδιού. Η συνεργασία τους αποτυπώνει τέλεια τη συγχώνευση φωνητικής γραμμής και πιανιστικής υφής, ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα του Lieder του Schreker.
Η Κλασική Μουσική και το Κλασικό Τραγούδι του Franz Schreker
Το «Kennt Ihr den Sturm» συγκεκριμένα καθώς και η συλλογή «Mutterlieder» συνολικά, είναι σημαντικά όχι μόνο ως πρώιμα δείγματα της τέχνης του Schreker, αλλά και ως μέρος ενός ευρύτερου κινήματος. Όπως πολλά έργα του Franz Schreker, έτσι και τα τραγούδια του έπεσαν στη λήθη μετά την άνοδο του ναζισμού, ο οποίος χαρακτήρισε τη μουσική του ως «εκφυλισμένη» λόγω της εβραϊκής του καταγωγής.
Η ηχογράφηση των Haselböck και Ryan συμβάλλει καθοριστικά στην αναβίωση αυτού του πολύτιμου ρεπερτορίου. Αποκαλύπτει έναν συνθέτη του οποίου η ικανότητα να εκφράζει τα πιο σκοτεινά και περίπλοκα ανθρώπινα συναισθήματα είναι αναμφισβήτητη, και αναδεικνύει δύο ερμηνευτές που με ευαισθησία και ερμηνευτική αρτιότητα μεταφέρουν την πρωτόλεια συνθετική θλίψη στο σήμερα.
