Arnold Schoenberg, Patricia Kopatchinskaja: Ο Πιερότος πέρα από τα στερεότυπα
Όταν η ηθοποιός Albertine Zehme ζήτησε από τον Arnold Schoenberg το 1912 να μελοποιήσει τα ποιήματα του Albert Giraud, δεν ζητούσε ένα κλασικό τραγούδι, αλλά ένα μέσο για να αναδείξει την τέχνη της απαγγελίας. Το αποτέλεσμα, το Pierrot Lunaire, έμελλε να γίνει το σημείο αναφοράς για την κλασική μουσική του 20ού αιώνα, όχι επειδή «έσπασε κανόνες» για χάρη της πρόκλησης, αλλά επειδή αποτύπωσε την αγωνία μιας εποχής που άλλαζε βίαια.
Η γέννηση του Sprechstimme και το Βερολίνο του 1912
Ο Schoenberg στο έργο αυτό εισήγαγε μια συγκεκριμένη φωνητική προσέγγιση: το Sprechstimme. Ο καλλιτέχνης οφείλει να ακολουθεί το ρυθμό και τις αυξομειώσεις του ύψους της φωνής που σημειώνονται στο χαρτί, αλλά χωρίς να κρατάει τη νότα όπως στο τραγούδι. Η φωνή πρέπει να «γλιστράει» μακριά από τον τόνο αμέσως μόλις τον αγγίξει.
Στην πραγματικότητα, το έργο αντλεί την καταγωγή του από το καμπαρέ του Βερολίνου και την παράδοση της Commedia dell’arte. Ο Πιερότος δεν είναι ένας ήρωας όπερας, αλλά ένας μελαγχολικός, συχνά ειρωνικός κλόουν με εμμονή στο φεγγάρι. Η μουσική του Schoenberg, γραμμένη για μια πενταμελή ομάδα οργάνων (πιάνο, φλάουτο, κλαρινέτο, βιολί, τσέλο), λειτουργεί ως ένας ηχητικός καθρέφτης των αντιφάσεων του κεντρικού ήρωα.
Η προσέγγιση της Patricia Kopatchinskaja
Στην έκδοση της Alpha Classics, η βιολονίστα Patricia Kopatchinskaja παίρνει μια απόφαση που ξενίζει τους οπαδούς της αυστηρής ακαδημαϊκής πιστότητας: αναλαμβάνει η ίδια τον ρόλο του αφηγητή. Η Kopatchinskaja δεν είναι επαγγελματίας τραγουδίστρια, και αυτό ακριβώς είναι το πλεονέκτημά της. Η φωνή της έχει μια φυσικότητα που λείπει από τις υψίφωνους της όπερας, οι οποίες συχνά δυσκολεύονται να αποβάλουν την κλασική τους παιδεία για να υπηρετήσουν το Sprechstimme.
Η ερμηνεία της είναι άμεση, σχεδόν θεατρική. Χρησιμοποιεί ψιθύρους, τραχιές προφορές και απότομες μεταπτώσεις που ταιριάζουν στην ψυχολογία του έργου. Δεν ενδιαφέρεται να ακουστεί «σωστά», αλλά να μεταφέρει τον κυνισμό και την ευαισθησία του κειμένου. Η παρουσία της ως σολίστ στο βιολί και ταυτόχρονα ως φωνή, δίνει στο σύνολο μια συνοχή που σπάνια συναντάμε σε άλλες ηχογραφήσεις.
Το μουσικό σύνολο και η ιστορική ακρίβεια
Στο πλευρό της βρίσκονται μουσικοί όπως ο πιανίστας Joonas Ahonen και ο φλαουτίστας Reto Bieri. Η ηχογράφηση αποφεύγει τον κίνδυνο να μετατραπεί σε ένα ακατανόητο θόρυβο. Αντίθετα, η διαύγεια των οργάνων επιτρέπει στον ακροατή να παρακολουθήσει τις εναλλαγές των οργάνων. Σε ορισμένα μέρη του έργου, ο Schoenberg χρησιμοποιεί παλιές φόρμες, όπως το κανόνι ή την πασακάλια, αλλά τις μεταμφιέζει τόσο έντονα που μόνο το αυτί που ξέρει τι να ψάξει τις αναγνωρίζει.
Ένα σημαντικό ιστορικό στοιχείο που συχνά παραβλέπεται είναι ότι ο Schoenberg ήταν ο ίδιος ζωγράφος και στενός φίλος του Kandinsky. Η επιρροή του εξπρεσιονισμού είναι φανερή στο Pierrot Lunaire. Η μουσική δεν περιγράφει μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος, αλλά στιγμιότυπα, σαν πίνακες που αναβοσβήνουν στο σκοτάδι.
Γιατί αυτό το CD αφορά τον σημερινό ακροατή
Πολλοί θεωρούν την κλασική μουσική του μεσοπολέμου ως κάτι παρωχημένο ή υπερβολικά δύσκολο. Η Kopatchinskaja όμως αποδεικνύει ότι ο Πιερότος παραμένει επίκαιρος. Η προσέγγισή της αφαιρεί τη σκόνη του μουσείου από το έργο.
Το CD περιλαμβάνει επίσης το Phantasy for violin and piano του Schoenberg και το Verklärte Nacht (Εξαϋλωμένη Νύχτα) σε μια μεταγραφή για τρίο με πιάνο. Η αντίθεση ανάμεσα στον ύστερο ρομαντισμό της «Νύχτας» και την ατονική ελευθερία του «Πιερότου» βοηθά στην κατανόηση της πορείας του συνθέτη. Δεν πρόκειται για μια απότομη αλλαγή, αλλά για μια σταδιακή εξέλιξη της γλώσσας του.
Η ηχογράφηση αυτή δεν είναι μια ακόμη τυπική προσθήκη στη δισκογραφία. Είναι μια πρόταση που δείχνει ότι ο Schoenberg μπορεί να μιλήσει στο σήμερα, αρκεί οι καλλιτέχνες να μην φοβούνται να τσαλακώσουν την εικόνα τους. Η Kopatchinskaja παίρνει το ρίσκο και εκτίθεται, ακριβώς όπως έκανε και ο ίδιος ο συνθέτης πριν από έναν αιώνα.
Η ακρίβεια στις δυναμικές και ο σεβασμός στις παύσεις, που στον Schoenberg έχουν την ίδια βαρύτητα με τις νότες, καθιστούν αυτό το άλμπουμ απαραίτητο για όποιον θέλει να γνωρίσει την κλασική μουσική πέρα από τα γνωστά μονοπάτια, χωρίς όμως να χαθεί σε θεωρητικές αναλύσεις που αφορούν μόνο τους ειδικούς.
