Οι «Πέντε Μελωδίες για Βιολί και Πιάνο», Έργο 35bis του Sergey Prokofiev (1891–1953) αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ικανότητας του συνθέτη να μετασχηματίζει και να αναπλάθει το αρχικό του υλικό, προσδίδοντάς του νέα υφή και εκφραστικότητα. Η ιστορία της σύνθεσης αυτής είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, καθώς το έργο δεν προοριζόταν εξ αρχής για το βιολί, αλλά αποτελεί τη μεταγραφή πέντε τραγουδιών χωρίς λόγια για φωνή και πιάνο.
Η Ιστορία της Σύνθεσης: Από το Op. 35 στο Op. 35bis
Η αρχική μορφή του έργου, οι «Πέντε Τραγούδια χωρίς Λόγια», Έργο 35 (Cinq poésies sans paroles), συντέθηκε από τον Prokofiev το 1920, κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Αμερική, και συγκεκριμένα στην Καλιφόρνια. Εκείνη την περίοδο, ο συνθέτης βρισκόταν σε μια φάση αναζήτησης και πειραματισμού, ενώ η ηρεμία του περιβάλλοντος φαίνεται να επηρέασε τη λυρική και πιο «ήπια» διάθεση των μελωδιών αυτών, σε αντίθεση με τον συχνά πιο αιχμηρό και ρυθμικά έντονο ήχο προγενέστερων έργων του. Τα τραγούδια αυτά, γραμμένα για φωνή (σοπράνο) και πιάνο, ήταν αφιερωμένα στην εξέχουσα Ρωσίδα σοπράνο Nina Koshetz (1891–1965).
Η μεταγραφή για βιολί και πιάνο, η οποία έλαβε την αρίθμηση Op. 35bis (ή Op. 35a), πραγματοποιήθηκε αργότερα, το 1925, στο Παρίσι, όπου ο Prokofiev είχε πλέον εγκατασταθεί. Η μετατροπή αυτή έγινε σε στενή συνεργασία με τον Πολωνό βιολιστή Paweł Kochański (1887–1934), φίλο και συνεργάτη του συνθέτη. Ο Kochański, ένας εξαιρετικός βιρτουόζος με βαθιά γνώση των δυνατοτήτων του βιολιού, συνέβαλε καθοριστικά στην προσαρμογή του έργου, εισάγοντας τεχνικές ιδιωματικές για το όργανο, όπως διπλές χορδές, pizzicato, και αρμονικές . Ουσιαστικά, ο Prokofiev διατήρησε την αρχική μελωδική γραμμή των τραγουδιών, εμπλουτίζοντάς τα με την τεχνική δεξιοτεχνία που προσέθεσε ο Kochański. Η πρώτη εκτέλεση της εκδοχής για βιολί και πιάνο δόθηκε από τους ίδιους τους δημιουργούς: τον Prokofiev στο πιάνο και τον Kochański στο βιολί.
Μουσικολογική προσέγγιση και Άγνωστες Πτυχές
Το Op. 35bis δεν είναι απλώς μια μεταγραφή. Η μετάβαση από τη φωνητική γραμμή, η οποία, αν και χωρίς λόγια, διατηρούσε την αναπνοή και τη φρασεολογία της ανθρώπινης φωνής, στη βιολιστική επέτρεψε στον Prokofiev να τονίσει τη λυρική του πλευρά, η οποία συχνά επισκιαζόταν από την ρυθμική του ορμή.
Οι πέντε μελωδίες, αν και σύντομες, παρουσιάζουν σημαντική ποικιλία σε χαρακτήρα και διάθεση:
- Andante: ‘Ενας ήρεμος, στοχαστικός χαρακτήρας
- Lento, ma non troppo: Ξεχωρίζει για τη μελαγχολική του ατμόσφαιρα, με ορισμένους να διακρίνουν ανατολίτικες επιρροές και ιμπρεσιονιστικά στοιχεία (προσωπικά, αμφότερα δεν τα διακρίνω), ιδίως στη χρήση της σουρντίναw στο βιολί.
- Animato, ma non allegro: Είναι εξόχως ζωηρό και εκφραστικό, με χαρακτηριστικό το ιδίωμα του συνθέτη ως προς τον λυρισμό που αποπνέει.
- Allegretto leggiero e scherzando: Το πιο ρυθμικά ίσως, ανάλαφρο κομμάτι, με συγκοπτόμενα ρυθμικά σχήματα που θυμίζουν τον γαλλικό κοσμοπολίτικο ήχο που επικρατούσε στο Παρίσι την εποχή της μεταγραφής.
- Andante non troppo: Επιστρέφει σε έναν πιο γαλήνιο τόνο, κλείνοντας τον κύκλο με ηρεμία και αίσθηση ολοκλήρωσης.
Μία λιγότερο γνωστή πληροφορία είναι ότι ο Prokofiev αργότερα ενορχήστρωσε μία από τις μελωδίες (πιθανώς την πρώτη) και διασκεύασε μία άλλη για σόλο πιάνο, γεγονός που υπογραμμίζει τη σημασία που απέδιδε ο ίδιος στο μελωδικό αυτό υλικό.
Η αρχική αφιέρωση στην Nina Koshetz, μια σοπράνο που συνέδεσε τη φωνή της με τα πρώτα λυρικά έργα του συνθέτη, παραμένει σημαντική, καθώς φανερώνει τον πυρήνα της σύνθεσης: την εστίαση στην καθαρή, εκφραστική μελωδία, η οποία, στην περίπτωση του Op. 35bis, ανατέθηκε στο βιολί, το κατεξοχήν λυρικό όργανο.
Το έργο Op. 35bis θεωρείται πλέον ένα από τα δημοφιλέστερα έργα μουσικής δωματίου του Prokofiev, αναδεικνύοντας τη λυρική του ευαισθησία και την ικανότητά του να συνδυάζει την εκφραστική απλότητα με την εκλεπτυσμένη τεχνική γραφή. Η συνεργασία του με τον Kochański δεν απέδωσε μόνο αυτό το έργο, αλλά έθεσε τις βάσεις για τη μετέπειτα, πιο ώριμη, γραφή του για βιολί, η οποία κορυφώθηκε με τα δύο Κοντσέρτα του και τις Σονάτες για Βιολί και Πιάνο.
