Η Συμφωνική Διαθήκη ενός Αυστριακού Εξόριστου στην Οξφόρδη
Η περίπτωση του Egon Wellesz αποτελεί μια από τις πιο ιδιόμορφες διαδρομές στο τοπίο της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα. Μαθητής του Arnold Schoenberg, διαπρεπής βυζαντινολόγος και συνθέτης που βρέθηκε από τη λάμψη της μεσοπολεμικής Βιέννης στην ακαδημαϊκή ηρεμία της Αγγλίας, ο Wellesz καθυστέρησε χαρακτηριστικά να καταπιαστεί με το είδος της συμφωνίας. Η Όγδοη Συμφωνία, έργο 110, γραμμένη το 1970, στέκεται ως ένα μνημείο της ύστερης δημιουργικότητάς του, αποτυπώνοντας την πνευματική κατάσταση ενός δημιουργού που πλησίαζε τα ενενήντα του χρόνια.
Το Ιστορικό Πλαίσιο της Σύνθεσης και η Πρεμιέρα στη Βιέννη
Ο Wellesz ξεκίνησε τη συγγραφή της Όγδοης Συμφωνίας σε μια περίοδο όπου η ευρωπαϊκή πρωτοπορία είχε ήδη μετακινηθεί προς τον ολικό σειραϊσμό και τις ηλεκτρονικές πειραματικές τάσεις. Ωστόσο, ο ίδιος παρέμενε πιστός σε μια δική του, εξατομικευμένη εξέλιξη της δωδεκάφθογγης μεθόδου. Η σύνθεση ολοκληρώθηκε το φθινόπωρο του 1970, κατόπιν παραγγελίας της Αυστριακής Ραδιοφωνίας (ORF).
Η πρώτη παρουσίαση του έργου έλαβε χώρα στις 18 Νοεμβρίου 1971 στο Musikverein της Βιέννης. Την Φιλαρμονική Ορχήστρα της Βιέννης διηύθυνε ο Miltiades Caridis. Η επιστροφή του έργου του Wellesz στη γενέτειρά του είχε έντονο συμβολικό χαρακτήρα. Αν και ο συνθέτης είχε πολιτογραφηθεί Βρετανός και ζούσε μόνιμα στην Οξφόρδη από το 1938, η καλλιτεχνική του ταυτότητα παρέμενε άρρηκτα συνδεδεμένη με την αυστριακή παράδοση, από τον Mahler έως τη Σχολή της Βιέννης.
Σειραϊκός Σχεδιασμός και Ορχηστρικά Ηχοχρώματα
Στην Όγδοη Συμφωνία, ο Wellesz χρησιμοποιεί μια δωδεκάφθογγη σειρά που δεν λειτουργεί ως αυστηρός μαθηματικός περιορισμός, αλλά ως το γενεσιουργό κύτταρο της μελωδικής κίνησης. Το έργο χωρίζεται σε τρία μέρη (Grave – Allegro moderato, Adagio, Allegro vivace), μια επιλογή που αποκλίνει από το παραδοσιακό τετραμερές σχήμα, προσδίδοντας στο σύνολο μια αίσθηση συμπύκνωσης.
Η ορχήστρα που απαιτείται είναι η τυπική μεγάλη συμφωνική, με ιδιαίτερη όμως προσοχή στη χρήση των πνευστών και των κρουστών. Ο Wellesz αποφεύγει τις μαζικές ηχητικές παρεμβάσεις, επιλέγοντας συχνά λεπτές γραμμές που θυμίζουν μουσική δωματίου, ακόμη και μέσα στο ευρύ πλαίσιο της συμφωνικής φόρμας. Οι κριτικοί της εποχής παρατήρησαν ότι η γραφή του, αν και ατονική, διατηρούσε μια διαύγεια που επέτρεπε στον ακροατή να παρακολουθεί την εξέλιξη των θεματικών μετασχηματισμών χωρίς να χάνεται σε έναν άμορφο θόρυβο.
Η Σχέση με την Παράδοση της Κλασικής Μουσικής του 20ού Αιώνα
Ο Wellesz ανήκε σε μια γενιά που έπρεπε να συμφιλιώσει το βάρος του παρελθόντος με την ανάγκη για νέα εκφραστικά μέσα. Η Όγδοη Συμφωνία δεν αποτελεί ρήξη, αλλά συνέχεια. Ενώ πολλοί σύγχρονοί του είχαν εγκαταλείψει τη συμφωνία ως αναχρονιστικό είδος, ο Wellesz πίστευε ότι το συγκεκριμένο πλαίσιο προσέφερε ακόμα δυνατότητες για σοβαρή πνευματική κατάθεση.
Στο έργο αυτό, η επιρροή του δασκάλου του, Schoenberg, είναι ορατή στην οικονομία των μέσων, όμως η αύρα του Anton Bruckner –τον οποίο ο Wellesz θαύμαζε και είχε μελετήσει σε βάθος– διαφαίνεται στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται τον χρόνο στο κεντρικό Adagio. Η κριτική της εποχής στην Αγγλία, όπου ο συνθέτης έχαιρε μεγάλου σεβασμού ως ακαδημαϊκός, υποδέχθηκε την Όγδοη ως μια επιβεβαίωση της ζωτικότητάς του, παρά το προχωρημένο της ηλικίας του.
Για αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του Wellesz το 1974, οι συμφωνίες του παρέμειναν στο περιθώριο των συναυλιακών προγραμμάτων. Η δυσκολία της εκτέλεσης και η πολυπλοκότητα της ανάγνωσης των χειρογράφων κατέστησαν το έργο 110 ένα σπάνιο άκουσμα. Η πραγματική επανεκτίμηση ξεκίνησε αρκετές δεκαετίες αργότερα.
Η καταγραφή του συνόλου των συμφωνιών του από τη δισκογραφική εταιρεία CPO, με τη Συμφωνική Ορχήστρα της Ραδιοφωνίας της Βιέννης υπό τη διεύθυνση του Gottfried Rabl, προσέφερε την πρώτη ολοκληρωμένη εικόνα της συμφωνικής του σκέψης. Σε αυτή την ηχογράφηση, η Όγδοη Συμφωνία αναδεικνύεται ως ένα έργο που ισορροπεί ανάμεσα στον ορθολογισμό της σειραϊκής τεχνικής και μια εσωτερική ένταση που πηγάζει από την αυστριακή καταγωγή του δημιουργού.
Η Αισθητική της Ύστερης Περιόδου
Στα τελευταία του έργα, ο Wellesz απομακρύνθηκε από τον εξπρεσιονισμό των νεανικών του χρόνων. Η Όγδοη Συμφωνία χαρακτηρίζεται από μια αντικειμενικότητα, μια σχεδόν ασκητική προσέγγιση του ήχου. Δεν υπάρχουν ξεσπάσματα για χάρη του εντυπωσιασμού. Κάθε κίνηση των εγχόρδων και κάθε παρέμβαση των χάλκινων πνευστών υπηρετεί την εξέλιξη της αρχικής σειράς.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Wellesz, ως ιστορικός, γνώριζε καλά τη θέση του στην ιστορία της μουσικής. Η συγγραφή της Όγδοης, και αργότερα της Ένατης Συμφωνίας, ήταν μια συνειδητή πράξη ολοκλήρωσης μιας πορείας που ξεκίνησε από τη Βιέννη του Fin de siècle και κατέληξε στη μεταπολεμική Ευρώπη.
Όταν ο Hans Keller, ο επιφανής μουσικολόγος και κριτικός, αναφέρθηκε στο έργο του Wellesz, υπογράμμισε τη μοναδικότητα της θέσης του ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς. Η Όγδοη Συμφωνία θεωρήθηκε από ορισμένους ως “συντηρητική” για τα δεδομένα του 1970, επειδή διατηρούσε τη φόρμα και την ορχηστρική ιεραρχία. Για άλλους, όμως, ήταν μια τολμηρή δήλωση ότι οι παραδοσιακές αξίες της ευρωπαϊκής μουσικής μπορούσαν ακόμα να παράγουν κάτι αυθεντικό μέσα από το πρίσμα του δωδεκαφθογγισμού.
Το έργο παραμένει ένα από τα πιο απαιτητικά του ρεπερτορίου της κλασικής μουσικής του 20ού αιώνα, όχι μόνο για τους μουσικούς αλλά και για τον μελετητή που επιθυμεί να κατανοήσει τη μετάβαση από τον ρομαντισμό στον μοντερνισμό. Η απουσία συχνών εκτελέσεων στις μέρες μας δεν μειώνει την αξία της, αλλά υπογραμμίζει την ανάγκη για μια επαναπροσέγγιση των δημιουργών που δεν εντάχθηκαν σε εύκολες κατηγορίες ή σχολές.
