Paul Hindemith: Μια προσέγγιση στην επιβλητική Passacaglia
Η κλασική μουσική του 20ού αιώνα αποτελεί ένα συναρπαστικό μωσαϊκό στυλ, πειραματισμών αλλά και παλινδρομήσεων στο παρελθόν. Ανάμεσα στους στυλοβάτες αυτής της περιόδου, ο Paul Hindemith ξεχωρίζει ως ένας δημιουργός που κατάφερε να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στην παράδοση και τον μοντερνισμό. Η Σονάτα για τσέλο και πιάνο (1948) αποτελεί ένα από τα ωριμότερα δείγματα της τέχνης του, με το τρίτο μέρος της, την Passacaglia, να θεωρείται ένα αριστούργημα δομικής αρτιότητας.
Ο Paul Hindemith και το Ιδίωμα του 20ού Αιώνα
Για να κατανοήσουμε τη σημασία της Passacaglia στη συγκεκριμένη σονάτα, πρέπει πρώτα να δούμε το πλαίσιο στο οποίο κινήθηκε η κλασική μουσική μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Hindemith, έχοντας εγκατασταθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, είχε ήδη διαμορφώσει το προσωπικό θεωρητικό του σύστημα, το οποίο εν μέρει απέρριπτε την ατονικότητα του Schoenberg προς χάριν μιας διευρυμένης τονικότητας.
Η κλασική μουσική για τον Hindemith δεν ήταν μια στατική έννοια, αλλά μια ζωντανή γλώσσα που βασιζόταν σε απόλυτα φυσικούς νόμους, αν και σημειώνουμε μια υπερβατικότητα ως προς τις συνθέσεις του. Η θεωρία του για την “ελεύθερη τονικότητα” επέτρεπε τη χρήση και των δώδεκα φθόγγων, αλλά πάντα με ένα σαφές κέντρο βάρους. Η Σονάτα του 1948 γράφτηκε σε μια περίοδο που ο συνθέτης βρισκόταν στο απόγειο της δημιουργικής του ωριμότητας, διδάσκοντας στο Yale και επηρεάζοντας γενιές μουσικών.
Η Σονάτα του 1948
Η Σονάτα αποτελείται από τρία μέρη, αλλά το καταληκτικό μέρος, η Passacaglia, είναι αυτό που κλέβει την παράσταση. Ενώ τα πρώτα δύο μέρη ταξιδεύουν εντός των αναμενόμενων ορίων και της λυρικότητας του τσέλου, το τρίτο μέρος λειτουργεί ως μια υπερβατική σύνοψη, κάτι το όλως άλλο . Η επιλογή της φόρμας της Passacaglia δεν είναι τυχαία. Η κλασική μουσική της περιόδου του μπαρόκ συχνά χρησιμοποιούσε αυτή τη μορφή για να επιδείξει τη συνθετική εφευρετικότητα πάνω σε ένα επαναλαμβανόμενο θέμα (basso ostinato).
Ο Hindemith, υπέρμαχος της αντιστικτικής παράδοσης του Bach, αναβιώνει αυτή τη φόρμα δίνοντάς της έναν απόλυτα νεωτερικό χαρακτήρα. Η Passacaglia στη Σονάτα του 1948, ουσιαστικά, είναι ένας δυναμικός οργανισμός που εξελίσσεται με μαθηματική ακρίβεια και δημιουργική ένταση.
Περί τεχνικής και Αισθητικής ο λόγος
Το τρίτο μέρος ξεκινά με την παρουσίαση του θέματος, μιας σειράς φθόγγων που θα αποτελέσουν το θεμέλιο για ολόκληρο το οικοδόμημα. Στην κλασική μουσική του 20ού αιώνα, η Passacaglia απαιτεί από τον συνθέτη να βρίσκει διαρκώς νέους τρόπους για να διατηρεί το ενδιαφέρον του ακροατή, παρά την επανάληψη του θέματος. (Βέβαια, όταν μιλάμε για επανάληψη, αυτό σε καμία περίπτωση δεν αφορά τις ανοησίες του αυτο-αποκαλούμενου είδους του μινιμαλισμού του αιώνα που διανύουμε)
Το Θέμα: Είναι στιβαρό, με μια εγγενή μελαγχολία. Ο Hindemith χρησιμοποιεί διαστήματα που προκαλούν μια ελαφριά ένταση, χαρακτηριστική του “νεοκλασικού” του ύφους.
Οι Παραλλαγές: Καθώς το έργο προχωρά, το πιάνο και το τσέλο εναλλάσσονται σε ρόλους. Η κλασική μουσική του Hindemith εδώ γίνεται εξαιρετικά πυκνή. Υπάρχουν στιγμές που το τσέλο εκτελεί γρήγορα arpeggios, ενώ το πιάνο κρατά τη ρυθμική σταθερότητα, και άλλες βέβαια, όπου οι ρόλοι αντιστρέφονται πλήρως.
Η Αντίστιξη: Η ικανότητα του Hindemith να πλέκει ανεξάρτητες μελωδικές γραμμές είναι παροιμιώδης. Στην Passacaglia, η αντίστιξη δεν είναι ποτέ αυτοσκοπός· χρησιμεύει στην ενίσχυση της θυμικής παραφοράς.
Η κλασική μουσική του 20ού αιώνα συχνά κατηγορήθηκε για “ελιτισμό, σαφώς καθώς όλα δεν είναι για όλους, όμως στην Passacaglia του Hindemith, η διανοητική προσέγγιση συνυπάρχει με μια αχρείαστη ανθρωπινότητα. Κάθε παραλλαγή μοιάζει με ένα νέο κεφάλαιο σε μια αφήγηση που οδηγεί σε μια κορύφωση με ακατάστατες δυναμικές που παραταύτα ανατινάζουν συθέμελα κάθε μουσική παράδοση!
Η Διονυσιακή ομορφιά της Σονάτας
Σήμερα, η σχεδόν ανύπαρκτη κλασική μουσική αναζητά συχνά έργα που να επικοινωνούν με το κοινό χωρίς να θυσιάζουν την καλλιτεχνική τους ακεραιότητα, κυρίως αναμασώντας το σαθρό παρελθόν και τις απελπιστικά κουραστικές συνθέσεις του Μότσαρτ και άλλων θρησκόληπτων συνθετών που έγραψαν μουσική κατά παραγγελία. Η Σονάτα του 1948 και ειδικά το μέρος Passacaglia, είναι μια βόμβα στα θεμέλια του σαθρού και πλέον σκωληκόβρωτου παρελθόντος.
Για τον ανυποψίαστο ακροατή, η Passacaglia μετά πάσης βεβαιότητος, θα φανεί ακατανόητη. Ωστόσο, η κλασική μουσική αυτού του επιπέδου απευθύνεται μόνο στους προορισμένους, σε αυτούς που αυτή η μουσική, εμπεριέχει μια διακριτή σαφήνεια και διαύγεια, χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις. Την μουσική ποιότητα δεν μπορεί κανείς να την διδαχθεί, ας είμαστε ειλικρινείς, ή είσαι κλητός ή περιττός, δεν υπάρχει κάτι άλλο.
