Το Παράδοξο της 4ης Συμφωνίας του Gustav Mahler
Κλασική μουσική και κλασική μουσική 20ού αιώνα
Η μετάβαση από τον 19ο στον 20ό αιώνα δεν υπήρξε για τον Gustav Mahler μια απλή ημερολογιακή μεταβολή, αλλά μια υπαρξιακή και καλλιτεχνική μεταστροφή. Το καλοκαίρι του 1899, όταν ο Mahler άρχισε να επεξεργάζεται τις πρώτες σημειώσεις για την 4η Συμφωνία του στο Maiernigg των Άλπεων, η Ευρώπη βρισκόταν σε έναν πυρετό αισιοδοξίας που συνοδευόταν από μια υπόκωφη νευρικότητα. Η συγκεκριμένη συμφωνία, η οποία ολοκληρώθηκε το 1900 και έκανε πρεμιέρα το 1901 στο Μόναχο, παραμένει το πιο αινιγματικό «διάλειμμα» στην εργογραφία του, καθώς μοιάζει να κοιτάζει προς τα πίσω, στην κλασική καθαρότητα, ενώ ταυτόχρονα ναρκοθετεί το μέλλον.
Η Γέννηση μέσα από το “Wunderhorn”
Η 4η Συμφωνία δεν γεννήθηκε αυτόνομα, αλλά αποτελεί τον επίλογο ενός κύκλου έργων που βασίστηκαν στη συλλογή λαϊκών ποιημάτων Des Knaben Wunderhorn. Αρχικά, ο Gustav Mahler σχεδίαζε μια συμφωνία έξι μερών. Το έκτο μέρος θα ήταν το τραγούδι “Das himmlische Leben” (Η Ουράνια Ζωή), το οποίο είχε ήδη συνθέσει το 1892. Ωστόσο, η δομή του έργου άλλαξε ριζικά. Ο συνθέτης αφαίρεσε ολόκληρα τμήματα, τα οποία αργότερα εντάχθηκαν στην 3η Συμφωνία, και ουσιαστικά αποφάσισε με αυτό τον τρόπο να χτίσει ολόκληρο το οικοδόμημα της 4ης με τελικό προορισμό αυτό ακριβώς το τραγούδι.
Είναι ιστορικά καταγεγραμμένο πως ο Gustav Mahler θεωρούσε την 4η ως ένα έργο που έπρεπε να «συρρικνωθεί» σε μέγεθος μετά την τιτάνια 3η Συμφωνία. Χρησιμοποίησε μια ορχήστρα χωρίς τρομπόνια και τούμπα, μια επιλογή ασυνήθιστη για τα δικά του δεδομένα, στοχεύοντας σε μια διαφάνεια που θυμίζει Haydn, αλλά με την οξύτητα ενός ανθρώπου που γνωρίζει πως η αθωότητα έχει χαθεί οριστικά.
Η Επεισοδιακή πρεμιέρα της 4ής Συμφωνίας του Μάλερ
Η πρεμιέρα στις 25 Νοεμβρίου 1901 στο Μόναχο υπήρξε μια από τις πιο επεισοδιακές στιγμές στην καριέρα του Mahler. Το κοινό, περιμένοντας τις μεταφυσικές εκρήξεις των προηγούμενων έργων του, βρέθηκε αντιμέτωπο με μια μουσική που φαινόταν «απλοϊκή» ή ακόμη και «παιδαριώδης». Οι κριτικοί της εποχής, όπως ο Rudolf Louis, κατηγόρησαν τον Mahler για καλλιτεχνική ανειλικρίνεια, θεωρώντας πως η χρήση απλών μελωδιών ήταν ένας ελιτιστικός εμπαιγμός.
Ο Gustav Mahler φυσικά, ήταν προετοιμασμένος για αυτή την παρερμηνεία. Σε επιστολή του προς τη Natalie Bauer-Lechner, ανέφερε πως η 4η Συμφωνία περιέχει μια «γαλήνη που είναι τρομακτική για τους ανθρώπους». Η ιστορική πραγματικότητα είναι ότι η συμφωνία αυτή δίχασε το γερμανικό κοινό όσο καμία άλλη. Στη Φρανκφούρτη και στο Βερολίνο, οι αποδοκιμασίες ήταν έντονες. Χρειάστηκαν χρόνια όπως και η επιμονή εμπνευσμένων μαέστρων όπως ο Bruno Walter για να αναγνωριστεί η πολυπλοκότητα που κρυβόταν πίσω από το προσωπείο της απλότητας.
Freund Hein και ο Χορός του Θανάτου
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορικές λεπτομέρειες αφορά το δεύτερο μέρος της συμφωνίας. Ο Mahler έδωσε οδηγίες στον εξάρχοντα των βιολιών να χρησιμοποιήσει ένα δεύτερο βιολί, κουρδισμένο έναν τόνο ψηλότερα (scordatura). Αυτό έγινε για να παράγει έναν ήχο διαπεραστικό, τραχύ, που θα θύμιζε το λαϊκό όργανο “fiedel”.
Η έμπνευση πίσω από αυτό ήταν η φιγούρα του “Freund Hein”, ενός σκελετού-βιολιστή από τη γερμανική μυθολογία που οδηγεί τους ανθρώπους στον χορό του θανάτου. Εδώ δεν έχουμε έναν θάνατο μεγαλοπρεπή ή τραγικό, αλλά έναν θάνατο σχεδόν οικείο, έναν «φτωχό βιολιστή» που παίζει σε ένα πανηγύρι. Αυτή η στροφή προς το μακάβριο μέσα στο πλαίσιο μιας φαινομενικά ευχάριστης συμφωνίας είναι που καθιστά το έργο ακρογωνιαίο λίθο της κλασικής μουσικής 20ού αιώνα, εισάγοντας την έννοια της ειρωνείας ως δομικό στοιχείο.
Η Διαμάχη για την “Ουράνια Ζωή”
Το κείμενο του φινάλε, ερμηνευμένο από μια σοπράνο, περιγράφει τον παράδεισο μέσα από τα μάτια ενός παιδιού. Ο Gustav Mahler ήταν κατηγορηματικός: η τραγουδίστρια δεν πρέπει να ερμηνεύσει το κομμάτι με δραματικότητα ή στόμφο, αλλά με μια «αντικειμενική, σχεδόν διαυγή απλότητα». Το ποίημα μιλά για σφαγμένα ζώα και γεύματα στον παράδεισο, μια εικόνα που για τους συγχρόνους του Mahler άγγιζε τα όρια του ιερόσυλου ή του γκροτέσκο.
«Δεν υπάρχει μουσική στη γη που θα μπορούσε να συγκριθεί με τη δική μας», λένε οι στίχοι.
Ωστόσο, η ιστορική ανάλυση των σημειώσεων του Mahler αποκαλύπτει ότι αυτή η επιλογή ήταν μια συνειδητή αντίδραση στην υπερβολή του Βάγκνερ. Ο Mahler προσπαθούσε να βρει έναν νέο δρόμο για τη συμφωνική φόρμα, όπου το μικρό, το ταπεινό και το καθημερινό θα αποκτούσαν οικουμενικές διαστάσεις.
Η Σχέση με την Alma Mahler και οι Αναθεωρήσεις
Παρόλο που η 4η ολοκληρώθηκε πριν ο Gustav Mahler γνωρίσει την Alma Schindler, η παρουσία της στη ζωή του επηρέασε τις μετέπειτα εκτελέσεις και τις μικρο-διορθώσεις που έκανε στο έργο μέχρι τον θάνατό του το 1911. Ο Mahler ήταν ένας εμμονικός αναθεωρητής. Ακόμη και μετά την έκδοση του έργου από την Universal Edition, συνέχισε να αλλάζει την ενορχήστρωση, προσπαθώντας να επιτύχει την απόλυτη ισορροπία ήχων.
Σε μια συναυλία στη Νέα Υόρκη, λίγο πριν το τέλος της ζωής του, ο Mahler διηύθυνε την 4η και οι σημειώσεις του από εκείνη την περίοδο δείχνουν μια τάση προς μια ακόμα μεγαλύτερη παρεμβατικότητα.
Τεχνικές Καινοτομίες και σημαινόμενα
Αν και το έργο αποφεύγει τους μουσικολογικούς φορμαλισμούς στην πρόσληψή του, η ιστορική του αξία έγκειται στην πρωτοποριακή χρήση της τονικότητας. Ο Gustav Mahler ξεκινά τη συμφωνία σε Σολ μείζονα και την ολοκληρώνει σε Μι μείζονα. Αυτή η «προοδευτική τονικότητα» ήταν μια ριζοσπαστική κίνηση για την εποχή, σπάζοντας την παράδοση που ήθελε ένα έργο να επιστρέφει στην αρχική του βάση.
Αυτή η μετατόπιση συμβολίζει την ιδέα της «μετάβασης» σε έναν άλλο κόσμο, μια ιδέα που απασχόλησε έντονα τους διανοούμενους της Βιέννης του fin de siècle. Η 4η Συμφωνία στέκεται ως το σύνορο ανάμεσα στον ρομαντισμό που αργοπεθαίνει και στον μοντερνισμό που γεννιέται, χρησιμοποιώντας τα υλικά του παρελθόντος για να χτίσει μια νέα, συχνά άβολη, πραγματικότητα.
Από την Λήθη στην Αλήθεια
Μετά τον θάνατο του Gustav Mahler, η 4η Συμφωνία γνώρισε μια περίοδο σχετικής λήθης, όπως και το μεγαλύτερο μέρος του έργου του, ειδικά κατά τη διάρκεια της ανόδου του ναζισμού στη Γερμανία, όπου η μουσική του απαγορεύτηκε λόγω της εβραϊκής του καταγωγής. Η αναγέννηση ήρθε μετά το 1945, με την 4η να γίνεται η πιο συχνά εκτελούμενη συμφωνία του, ακριβώς λόγω του μικρότερου σχήματος και της φαινομενικής της προσβασιμότητας.
Η ιστορία της 4ης Συμφωνίας είναι η ιστορία μιας μεταμφίεσης. Ο Gustav Mahler δεν έγραψε μια «χαρούμενη» συμφωνία, αλλά ένα έργο που διερευνά τα όρια της ανθρώπινης αντίληψης για το θείο και το εγκόσμιο. Η απουσία της βαριάς χάλκινης ορχήστρας και η επιστράτευση των κουδουνιών (schellen) στην αρχή του έργου, τοποθετούν τον ακροατή σε ένα τοπίο που είναι ταυτόχρονα οικείο και απόκοσμο.
