Η Αυγή ενός Λυρικού Σύμπαντος: Το D.4 του Franz Schubert
Στις αρχές του 19ου αιώνα, η Βιέννη δεν γνώριζε ακόμη πως ένας έφηβος, κλεισμένος στο δωμάτιο της οικογενειακής εστίας, αναμόρφωνε τα θεμέλια του γερμανικού τραγουδιού. Το “An die untergehende Sonne” (Προς τον Ήλιο που Δύει), καταχωρημένο στον κατάλογο Deutsch ως D.4, αποτελεί ένα από τα πρώιμα δείγματα γραφής του Franz Schubert. Η σύνθεση τοποθετείται χρονικά το 1811, όταν ο δημιουργός ήταν μόλις δεκατεσσάρων ετών.
Η κλασική μουσική εκείνης της περιόδου βρισκόταν υπό την απόλυτη κυριαρχία του Beethoven, όμως ο νεαρός Schubert, λειτουργώντας ως μέλος της Αυτοκρατορικής Χορωδίας (Hofkapelle) στο Παλάτι του Hofburg, απορροφούσε επιρροές που ξεπερνούσαν την τρέχουσα μόδα. Η θητεία του στο Hofburg, υπό την εποπτεία του Antonio Salieri, του παρείχε πρόσβαση στην αυτοκρατορική βιβλιοθήκη, διαμορφώνοντας ένα αισθητικό υπόβαθρο που συνδύαζε την αυστηρή παράδοση με την προσωπική του αναζήτηση. Το D.4 δεν είναι απλώς μια άσκηση ύφους· είναι η ιστορική στιγμή που ο Franz Schubert συναντά τον ποιητή Ludwig Kosegarten, έναν λογοτέχνη που έμελλε να τροφοδοτήσει το όραμά του για δεκάδες Lieder που ακολούθησαν.
Σε αντίθεση με τις ώριμες συνθέσεις που συναντάμε στην κλασική μουσική 20ού αιώνα, όπου η δομή συχνά αναδιαμορφώνεται ριζικά, εδώ εντοπίζουμε τη γένεση μιας νέας αρχιτεκτονικής. Το χειρόγραφο αποκαλύπτει έναν Franz Schubert που πειραματίζεται με τις τονικότητες, επιλέγοντας την Μι ύφεση μείζονα, μια επιλογή που ιστορικά συνδεόταν με το επίσημο και το μεγαλειώδες, αλλά εδώ επιστρατεύεται για να περιγράψει μια ιδιωτική στιγμή αποχαιρετισμού του φωτός.
Στην ιστοριογραφία της μουσικής, το D.4 καταγράφεται ως μια από τις πρώτες απόπειρες του συνθέτη να υπερβεί την απλή “στροφική” φόρμα. Ο Franz Schubert, αν και μαθητής ακόμη στο Stadtkonvikt, αντιλαμβάνεται ότι η εναλλαγή των νοημάτων στο κείμενο απαιτεί μια πιο εύπλαστη μουσική ροή, προμηνύοντας τη μελλοντική του κυριαρχία στο είδος.
Η Σύνδεση με τον Kosegarten
Ο Ludwig Gotthard Kosegarten, ο ποιητής πίσω από το “An die untergehende Sonne”, ήταν μια προσωπικότητα που έχαιρε εκτίμησης στους γερμανικούς πνευματικούς κύκλους. Η επιλογή του από τον Franz Schubert δεν ήταν τυχαία. Η ποίηση του Kosegarten χαρακτηριζόταν από μια στροφή προς τα φυσικά φαινόμενα ως καθρέφτες της ανθρώπινης κατάστασης, στοιχεία που ταίριαζαν με την ψυχοσύνθεση ενός εφήβου που αναπτυσσόταν μέσα στο αυστηρό, πειθαρχημένο περιβάλλον της Hofkapelle.
Το 1811 ήταν μια χρονιά μετάβασης. Ενώ οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι αναμόρφωναν τον χάρτη της Ευρώπης, η τέχνη στη Βιέννη άρχιζε να αναζητά καταφύγιο στην εσωτερικότητα. Το D.4 αποτελεί τεκμήριο αυτής της στροφής. Ο Franz Schubert δεν συνθέτει μια όπερα για την αυτοκρατορική αυλή, αλλά ένα Lied, θέτοντας τις βάσεις για την ανάδειξη του τραγουδιού σε κορυφαία μορφή έκφρασης.
Η Εξέλιξη προς την Κλασική Μουσική 20ού Αιώνα
Αν και το D.4 ανήκει χρονολογικά στον 19ο αιώνα, η δομική του προσέγγιση άνοιξε δρόμους που εξερεύνησαν οι πρωτοπόροι του επόμενου αιώνα. Η έμφαση στη σχέση λόγου και μέλους που βλέπουμε σε αυτό το πρωτόλειο έργο, αποτέλεσαν αντικείμενο ανάλυσης για τη Δεύτερη Σχολή της Βιέννης.
Η κλασική μουσική 20ού αιώνα ενσωμάτωσε την ιδέα της οργανικής ενότητας που ο Franz Schubert άρχισε να ψηλαφίζει σε αυτό το έργο. Η τόλμη του να ξεκινήσει μια σύνθεση με μια τόσο εκτενή εισαγωγή για το πιάνο, προσδίδοντας στο όργανο ρόλο αφηγητή, υπήρξε μια καινοτομία που επαναπροσδιόρισε τη φωνητική μουσική δωματίου.
Σύμφωνα με τις καταγραφές που αφορούν τη διδασκαλία του Salieri, ο Franz Schubert επέδειξε μια πρώιμη ικανότητα να μεταφράζει την εικόνα σε ήχο χωρίς να καταφεύγει σε στερεότυπα της εποχής. Το D.4 χαρακτηρίζεται από:
- τονική ελευθερία: Παρά την κύρια τονικότητα, υπάρχουν περάσματα που προμηνύουν την αγάπη του για τις απρόσμενες μετατροπίες.
- έκταση: Για τα δεδομένα ενός Lied του 1811, το “An die untergehende Sonne” είναι μια σύνθεση που απαιτεί ιδιαίτερη τεχνική ακρίβεια.
- οργανική γραφή: Το πιάνο συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία του ηχοτοπίου, υπερβαίνοντας τον ρόλο της απλής συνοδείας.
Σήμερα, το D.4 αποτελεί ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο. Είναι ο “γενετικός κώδικας” ενός ολόκληρου είδους. Χωρίς την ερευνητική διάθεση που επέδειξε ο Schubert σε αυτή την ηλικία, μέσα στο περιβάλλον του Hofburg, η πορεία του γερμανικού Lied θα ήταν διαφορετική. Η μελέτη του μας επιτρέπει να δούμε τον Schubert ως έναν οξυδερκή τεχνίτη που, από τα δεκατέσσερα του χρόνια, διέθετε την κρίση να επιλέγει κείμενα με διαχρονική ισχύ.
