Ως ραδιοφωνικός παραγωγός και υπεύθυνος του The20thCenturyClassical.gr, η ατονικότητα με συναρπάζει· η απόλυτη ελευθερία των δώδεκα ημιτονίων, η κρυφή της ιεραρχία και η μεταφυσική πυκνότητα κάθε έργου με ενεργοποιεί σε μια αναζήτηση της αρχικής σκέψης που θεμελιώνει τον ήχο και τη δημιουργία. Στο άρθρο που ακολουθεί, επιχειρώ να φωτίσω αυτή την κρυφή δομή και τις φιλοσοφικές διαστάσεις της ατονικής σύνθεσης, προκειμένου να κατανοήσουμε γιατί η ελευθερία των φθόγγων είναι ταυτόχρονα μια ψευδαίσθηση και μια βαθιά αναγκαιότητα.
Η γέννηση της ατονικότητας στις αρχές του 20ού αιώνα, με πρωτεργάτες τους Άρνολντ Σένμπεργκ, Άλμπαν Μπεργκ και Άντον Βέμπερν, παρουσιάστηκε ως μουσική επανάσταση ανάλογη με την κατάργηση της προοπτικής στη ζωγραφική. Η «απελευθέρωση της διαφωνίας» δεν ήταν απλώς τεχνική επιλογή· υπήρξε ηθική στάση: η κατάργηση του «τυράννου», δηλαδή του τονικού κέντρου, και η εγκαθίδρυση μιας πολιτείας όπου τα δώδεκα ημιτόνια της συγκερασμένης κλίμακας αντιμετωπίζονται ως ίσα και ελεύθερα.
Όμως, πίσω από το αυστηρό οικοδόμημα του δωδεκαφθογγισμού και της ατονικής ροής ελλοχεύει ένα παράδοξο. Η ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να συνθέσει σε ένα απόλυτο κενό ιεραρχίας αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη μουσική ψευδαίσθηση. Παρά τη θεωρητική ισοπέδωση, η ύπαρξη μιας πρωταρχικής σκέψης στον νου του συνθέτη υποδηλώνει ότι η ατονικότητα δεν συνεπάγεται απουσία κέντρου· απλώς το κέντρο αποκρύπτεται.
Η Φαινομενολογία της Πρώτης Νότας
Κάθε μουσικό έργο, ακόμη και το πιο αφηρημένο, ξεκινά από μια σπίθα. Στη φιλοσοφία της δημιουργίας, η στιγμή κατά την οποία ο συνθέτης τοποθετεί την πρώτη νότα στο χαρτί ή τη συλλαμβάνει στο πνεύμα του αποτελεί πράξη εκλεκτικής βούλησης.
Όταν ο Σένμπεργκ ορίζει μια δωδεκάφθογγη σειρά, η επιλογή της πρώτης νότας δεν είναι τυχαία. Παρά τις θεωρητικές επιταγές ότι αυτή η νότα δεν πρέπει να κυριαρχεί, στην πράξη λειτουργεί ως Causa Causans, η γενεσιουργός αιτία. Αποτελεί το σημείο μηδέν από το οποίο μετρώνται κάθε απόσταση, κάθε διάστημα και κάθε μετατόπιση. Φιλοσοφικά, όπου υπάρχει αφετηρία, υπάρχει και ιεραρχία: η αφετηρία είναι ο «οριστής», και τα υπόλοιπα είναι τα «οριζόμενα».
Η Πλάνη της Ισότητας των Φθόγγων
Η ατονική θεωρία ισχυρίζεται ότι η χρήση των δώδεκα φθόγγων χωρίς πρόωρη επανάληψη εμποδίζει το αυτί να «εγκλωβιστεί» σε μια τονική βάση. Αυτό όμως παραβλέπει την ανθρώπινη ψυχολογία και τη μνήμη.
Ο συνθέτης δεν είναι γεννήτρια τυχαίων αριθμών. Όταν ο Μπεργκ συνθέτει το Κοντσέρτο για Βιολί, η σειρά που χρησιμοποιεί ενσωματώνει κρυμμένες τονικές αναφορές. Η ανθρώπινη σκέψη λειτουργεί σχεσιακά· ακόμη και στην πιο αυστηρή ατονικότητα, ο δημιουργός διαθέτει εσωτερική τονική πυξίδα. Η πρωταρχική ιδέα λειτουργεί ως αόρατος ήλιος γύρω από τον οποίο περιστρέφονται οι υπόλοιποι φθόγγοι, όσο κι αν επιδιώκουν να ξεφύγουν από την τροχιά τους.
Η ισότητα των φθόγγων είναι επομένως μαθηματική συνθήκη, όχι καλλιτεχνική πραγματικότητα. Η δημιουργική πράξη είναι από τη φύση της ιεραρχική· κάθε επιλογή, κάθε έμφαση, υποδηλώνει προτεραιότητα και κατεύθυνση.
Η Μνήμη ως Τονικό Κέντρο
Η τονικότητα, π.χ. μια σύνθεση σε Ντο μείζονα, παρέχει στο αυτί μια εστία (home). Η ατονικότητα υπόσχεται αέναη περιπλάνηση. Όμως ο συνθέτης, κατά τη διάρκεια της γραφής, επιστρέφει νοητικά στην πρωταρχική σύλληψη.
Αυτή η αρχική συναισθηματική συχνότητα λειτουργεί ως ψυχολογικό κέντρο βάρους. Αν η πρόθεση του συνθέτη είναι να εκφράσει αγωνία ή δέος, αυτή η διάθεση γίνεται το κεντρικό βαρόμετρο. Η ατονικότητα καθίσταται μέσο, όχι σκοπός. Η ισοπέδωση των φθόγγων αποτελεί προσωπείο· από κάτω κρύβεται η ανάγκη του πνεύματος να ορίσει αφετηρία για να μην χαθεί στο χάος.
Το Παράδειγμα του Σένμπεργκ: Ο Νομοθέτης και το Χάος
Ο Σένμπεργκ υπήρξε βαθύτατα πνευματική ύπαρξη, σχεδόν μυστικιστής. Ο δωδεκαφθογγισμός δεν αποτελούσε προσπάθεια αναρχίας, αλλά αναζήτηση νέου Νόμου. Όπως ο Μωυσής στο έργο του «Μωυσής και Α(α)ρών», αναζητούσε την απόλυτη ιδέα που δεν μπορεί να αναπαρασταθεί.
Σε αυτή την αναζήτηση, η αρχική νότα ή σειρά καθίσταται θεία μονάδα, η οποία γεννά τα πάντα. Αν υπάρχει πηγή, η «ισότητα» καταρρέει· υπάρχει ο Λόγος (πρωταρχική σύλληψη) και η Εκδήλωση (το μουσικό έργο). Στη νεοπλατωνική φιλοσοφία, το «Έν» υπερβαίνει τα πολλά που από αυτό απορρέουν· έτσι και στην ατονική σύνθεση, η αρχική σύλληψη παραμένει ο αδιαμφισβήτητος κυρίαρχος.
Δημιουργικές Απορροές
Η ατονική μουσική παραμένει από τα πιο παρεξηγημένα κεφάλαια της τέχνης, διότι την ερμηνεύουμε ως απουσία τόνου. Όμως η έλλειψη εξωτερικού, επιβεβλημένου κέντρου δεν σημαίνει έλλειψη οργανικού, εσωτερικού πυρήνα.
Η «ισοπέδωση» των φθόγγων είναι τεχνική πρακτική· η δημιουργία όμως παραμένει κεντρομόλος. Ο συνθέτης αποτελεί το κέντρο, και η αρχική σκέψη το σπόρο που περιέχει ολόκληρο το δέντρο. Η ατονικότητα δεν καταργεί την ιεραρχία· μετατοπίζει το κέντρο από την ακουστική συνήθεια στο πεδίο της καθαρής μεταφυσικής σκέψης.
Η ψευδαίσθηση της ελευθερίας υπακούει σε βαθύτερο, προσωπικό προορισμό. Τελικά, η μουσική, όσο κι αν επιδιώκει να απελευθερωθεί από τη βαρύτητα της τονικότητας, ουσιαστικά πάντα αναζητά αφετηρία· χωρίς αυτήν, το ταξίδι δεν έχει νόημα.
«Εν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος» (Ιωάννης 1:1). Όπως ο Λόγος προϋπάρχει και θεμελιώνει τη δημιουργία, έτσι και η αφετηριακή νότα προϋπάρχει και θεμελιώνει κάθε μουσική έκφραση· η αρχική σκέψη είναι ο άξονας γύρω από τον οποίο περιστρέφεται το σύμπαν του ήχου.
