Το «Σονέτο για τη Βιέννη» του Erich Wolfgang Korngold
Η ιστορία της μουσικής του 20ού αιώνα είναι γεμάτη από βίαιες αποκοπές, αλλά ελάχιστες υπήρξαν τόσο δραματικές όσο η περίπτωση του Erich Wolfgang Korngold. Όταν το 1953 ο συνθέτης ολοκλήρωνε το Sonett für Wien, Op. 41, δεν έγραφε απλώς ένα κλασικό τραγούδι για φωνή και πιάνο· υπέγραφε την οριστική ληξιαρχική πράξη ενός κόσμου που είχε πάψει να υφίσταται προ πολλού.
Για να κατανοήσουμε το Op. 41, πρέπει να δούμε την εικόνα του Erich Wolfgang Korngold το 1946. Μετά τη λήξη του πολέμου, ο «μάγος» του Χόλιγουντ, ο άνθρωπος που δίδαξε στην Αμερική πώς να ακούγεται ο ηρωισμός και το ρομάντζο στη μεγάλη οθόνη, αποφάσισε να εγκαταλείψει την ασφάλεια των στούντιο της Warner Bros. Η επιθυμία του ήταν σαφής: να ανακτήσει τη θέση του ως σοβαρός συνθέτης στην Ευρώπη.
Ωστόσο, η Βιέννη στην οποία επέστρεψε το 1949 δεν ήταν η Μητρόπολη των Τεχνών που άφησε το 1938. Ήταν μια πόλη ερειπωμένη, ηθικά και αρχιτεκτονικά, που προσπαθούσε να θάψει το ναζιστικό της παρελθόν κάτω από στρώματα γραφειοκρατίας και μοντερνισμού. Ο Erich Wolfgang Korngold αντιμετωπίστηκε ως «ξένος». Για τους παλιούς του συμπατριώτες, ήταν ένας επιζήσας που «πλούτισε στην Αμερική», ενώ για τη νέα μουσική ελίτ του Darmstadt, η μουσική του ήταν ένα αναχρονιστικό απολίθωμα του ύστερου ρομαντισμού.
Το Sonett für Wien γράφτηκε το 1953, σε μια περίοδο που ο Erich Wolfgang Korngold ένιωθε πλέον οριστικά ηττημένος από τις αισθητικές εξελίξεις. Το έργο βασίζεται σε ένα ποίημα του Hans Kaltneker (1895–1919), ενός εξπρεσιονιστή ποιητή και στενού φίλου του συνθέτη από τα νεανικά του χρόνια.
Η επιλογή του Kaltneker δεν ήταν τυχαία. Ο ποιητής είχε πεθάνει νέος, παραμένοντας για πάντα εγκλωβισμένος στην «χρυσή εποχή» της προπολεμικής Βιέννης. Χρησιμοποιώντας τους στίχους του, ο Korngold δεν κοιτούσε το μέλλον, αλλά πραγματοποιούσε μια πνευματική αναδρομή. Το έργο είναι αφιερωμένο στη μνήμη του Kaltneker, αλλά στην πραγματικότητα αποτελεί έναν επικήδειο για την ίδια την πόλη.
Η πρεμιέρα του έργου πέρασε σχεδόν απαρατήρητη από τον διεθνή τύπο της εποχής. Στη Βιέννη, η κριτική ήταν παγωμένη. Η μουσική γλώσσα του Korngold, γεμάτη από εκείνες τις χαρακτηριστικές μεταπτώσεις που θύμιζαν την ακμή της Ringstraße και ως εκ τούτου θεωρήθηκε εκτός τόπου και χρόνου.
Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί η άποψη του Marcel Prawy, του θρυλικού δραματουργού της Κρατικής Όπερας της Βιέννης και φίλου του Erich Wolfgang Korngold. Ο Prawy υποστήριζε ότι ο Korngold ήταν ο μόνος που μπορούσε να «μεταφράσει» την ψυχοσύνθεση της πόλης σε ήχο, αλλά η πόλη δεν ήθελε πια να δει το πρόσωπό της στον καθρέφτη που εκείνος της προσέφερε. Το Sonett für Wien δεν ήταν μια προσπάθεια εκσυγχρονισμού, αλλά μια πράξη αφύπνισης από την λήθη.
Για δεκαετίες, το Op. 41 παρέμενε στη σκιά των μεγάλων συμφωνικών έργων του ή των κινηματογραφικών του επιτυχιών. Η αναβίωση του ενδιαφέροντος ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990, όταν η μουσικολογική έρευνα άρχισε να επανεκτιμά τους συνθέτες της λεγόμενης «εκφυλισμένης μουσικής» (Entartete Musik).
Σήμερα, το Σονέτο θεωρείται το απόσταγμα της πικρίας ενός ανθρώπου που συνειδητοποίησε ότι η πατρίδα δεν είναι μόνο ένας γεωγραφικός προσδιορισμός, αλλά και ο χρόνος που πέρασε. Ο Erich Wolfgang Korngold πέθανε το 1957 στο Λος Άντζελες, πιστεύοντας ότι το έργο του θα ξεχαστεί. Το Op. 41 φυσικά, αυτή η εξαίρετη δημιουργία, θα μπορούσε να ιδωθεί ως ένα ακόμη τεκμήριο ότι η αισθητική συνέπεια, ακόμη και όταν μοιάζει ηττημένη ή ίσως και ξεπερασμένη, διασώζει την καλλιτεχνική υπεροχή μιας ολόκληρης εποχής.
Το Sonett für Wien μοιάζει γραμμένο στο περιθώριο, όχι στο κέντρο του έργου του Erich Wolfgang Korngold. Σαν σελίδα που δεν προοριζόταν για δημόσια ανάγνωση αλλά έμεινε ανεξίτηλη. Η Βιέννη εμφανίζεται μόνο ως όνομα, χωρίς εικόνα και χωρίς διεκδίκηση. Η μουσική κρατά απόσταση, σαν να γνωρίζει ότι κάθε προσέγγιση θα ήταν ψευδής. Έτσι το κομμάτι τελειώνει με μια υποδόρια μελαγχολία, χωρίς κάποια λυτρωτική ολοκλήρωση, αφήνοντας τον ακροατή μόνο με τον χρόνο που πέρασε.
