Γαλλική μουσική δωματίου
Quatuor avec piano no. 1, op. 69: II. Intermezzo. Allegretto tranquillo της Mel Bonis
Το Κουαρτέτο με Πιάνο Αρ. 1 σε σι ύφεση μείζονα, έργο 69, της Γαλλίδας συνθέτριας Mel Bonis (1858–1937), αποτελεί ένα από τα πιο λαμπρά παραδείγματα της γαλλικής μουσικής δωματίου του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Ενώ το σύνολο του έργου είναι αξιοθαύμαστο, το δεύτερο μέρος, με τίτλο II. Intermezzo. Allegretto tranquillo, ξεχωρίζει ως ένα αληθινό κομψοτέχνημα χάρης, ευαισθησίας και εσωτερικής γαλήνης.
Η Mel Bonis στο Πλαίσιο της Εποχής
Η Mel Bonis (ψευδώνυμο της Mélanie Hélène Bonis) έζησε και δημιούργησε σε μια περίοδο όπου η γαλλική μουσική, απομακρυνόμενη από τον Βαγκνερικό ρομαντισμό, στρεφόταν προς τον Ιμπρεσιονισμό και την αναβίωση των κλασικών δομών με νέα αρμονική φωνή. Σπούδασε με τον César Franck και τον Charles Koechlin και ήταν σύγχρονη των Debussy, Fauré και Ravel. Ωστόσο, η ίδια ανέπτυξε έναν ιδιαίτερο, λυρικό και φωτεινό τόνο, που συνδύαζε τη γαλλική κομψότητα με έναν βαθύ συναισθηματισμό, αποφεύγοντας την ακραία ατονικότητα.
Το Κουαρτέτο με Πιάνο Αρ. 1, ολοκληρωμένο γύρω στο 1905, αντικατοπτρίζει αυτή την ισορροπία. Είναι έργο ώριμο, όπου η συνθέτρια ελέγχει πλήρως το φορμά, την ενορχήστρωση και την αρμονία.
Το Intermezzo: Allegretto tranquillo
Το δεύτερο μέρος του Κουαρτέτου, το Intermezzo, λειτουργεί ως μια μουσική ανάπαυλα ανάμεσα στον δραματικό, ορμητικό χαρακτήρα του πρώτου μέρους (Allegro moderato) και την πιο στιβαρή δομή των επόμενων κινήσεων.
Ο τίτλος Allegretto tranquillo (Κάπως γρήγορα, αλλά γαλήνια) είναι ενδεικτικός. Δεν πρόκειται για ένα βαρύ ή μελαγχολικό αργό μέρος, αλλά για μια λεπτή, ονειρική σκηνή που υφαίνεται με απόλυτη διαφάνεια.
1. Η Αρχιτεκτονική της Ηρεμίας
Το μέρος είναι γραμμένο σε μια μορφή που θυμίζει Liedform ή μια ελεύθερη τριμερή φόρμα (Α-Β-Α’).
- Θέμα Α (Allegretto tranquillo): Ξεκινά με ένα λυρικό, απαλό θέμα, που συχνά εισάγεται από τα έγχορδα (βιολί και βιόλα) πάνω σε ένα διακριτικό, υποστηρικτικό αρπέτζιο από το πιάνο. Η μελωδική γραμμή είναι ρευστή και αναπνέουσα, αποφεύγοντας τα δραματικά άλματα. Δίνει την αίσθηση ενός ανοιξιάτικου τοπίου ή ενός ήσυχου στοχασμού.
- Θέμα Β: Το μεσαίο τμήμα συνήθως φέρνει μια ελαφρά αλλαγή διάθεσης ή τονικότητας (από τη Σι ύφεση μείζονα στην Σολ μείζονα ή Σολ ελάσσονα, για παράδειγμα), εισάγοντας ένα πιο εκφραστικό, αλλά όχι λιγότερο ελεγχόμενο, μοτίβο. Εδώ, το πιάνο μπορεί να αναλάβει έναν πιο πρωταγωνιστικό ρόλο, ενώ τα έγχορδα απαντούν με πλούσιες, αρμονικές φράσεις.
- Η επιστροφή στο αρχικό θέμα επιβεβαιώνει την γαλήνια αίσθηση, συχνά με πιο λεπτές παραλλαγές στην ενορχήστρωση, σαν το θέμα να επιστρέφει από μια μακρινή ανάμνηση.
2. Πιάνο και Έγχορδα
Η Bonis επιδεικνύει εξαιρετική ευαισθησία στην ισορροπία μεταξύ των τεσσάρων οργάνων, κάτι που αποτελεί πρόκληση στα κουαρτέτα με πιάνο, όπου το πιάνο μπορεί εύκολα να υπερισχύσει.
- Το Πιάνο: Το πιάνο δεν είναι ποτέ βιρτουόζικο με την έννοια του Λιστ ή του Ραχμάνινοφ. Παρέχει μια λεπτή, ιμπρεσιονιστική βάση, γεμάτη απαλά, αιωρούμενα αρπέτζιο και κομψές, διαυγείς συγχορδίες. Λειτουργεί ως ένας ιριδίζων καμβάς πάνω στον οποίο ζωγραφίζουν τα έγχορδα.
- Τα Έγχορδα: Το βιολί, η βιόλα και το τσέλο αλληλεπιδρούν με εσωτερική φωνή, συχνά περνώντας το μελωδικό μοτίβο από το ένα στο άλλο, δημιουργώντας μια αίσθηση διαλόγου και στοργικής οικειότητας.
Η Αρμονική Κομψότητα
Το Intermezzo είναι χαρακτηριστικό του γοητευτικού, γαλλικού αρμονικού κόσμου της Bonis. Ενώ η τονικότητα είναι σαφής (Σι ύφεση μείζονα), η συνθέτρια χρησιμοποιεί απρόσμενες χρωματικές αλλαγές και παράλληλες συγχορδίες, χαρακτηριστικές του Ιμπρεσιονισμού, για να δώσει βάθος και αίσθηση ρευστότητας.
Το αποτέλεσμα είναι μια μουσική που είναι ταυτόχρονα ζεστή και αιθέρια, μια «μουσική ανάσα» που θυμίζει τα καλύτερα έργα του Fauré ή του Chausson, αλλά με μια διακριτή, θηλυκή ευαισθησία και μελωδική αμεσότητα.
Το II. Intermezzo του Κουαρτέτου Αρ. 1 της Mel Bonis αποτελεί απόδειξη της ικανότητάς της να δημιουργεί έργα βαθιάς ομορφιάς και συναισθηματικής ακεραιότητας, έργα που, μετά την επανανακάλυψή τους, έχουν πλέον τη θέση που τους αξίζει στο ρεπερτόριο της μουσικής δωματίου.
